آزمون های زیست سازگاری کاتترهای پزشکی (Medical Catheters)
کاتترهای پزشکی از جمله تجهیزاتی هستند که به دلیل تماس مستقیم با بافت های بدن، مخاط یا خون، باید از نظر زیست سازگاری ارزیابی شوند. هدف از انجام این آزمون ها اطمینان از این است که مواد تشکیل دهنده کاتتر، افزودنی ها، رنگدانه ها، روان کننده ها، مواد حاصل از فرآیند تولید و مواد آزاد شده از محصول، باعث ایجاد واکنش های نامطلوب موضعی یا سیستمیک در بدن بیمار نشوند.
انتخاب آزمون های زیست سازگاری برای کاتترها به نوع کاتتر، محل استفاده، نوع تماس با بدن، مدت زمان تماس و ترکیبات مواد اولیه بستگی دارد. بنابراین نمی توان برای تمام کاتترها یک مجموعه آزمون ثابت در نظر گرفت.
استاندارد مرجع برای ارزیابی زیست سازگاری کاتترها
مهم ترین استاندارد مورد استفاده، سری استانداردهای ISO 10993 است. استاندارد ISO 10993-1 چارچوب اصلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را در قالب فرآیند مدیریت ریسک مشخص می کند.
نکته مهم درباره ویرایش استاندارد این است که ISO 10993-1:2025، ویرایش ششم این استاندارد، در نوامبر 2025 منتشر شده و جایگزین ویرایش 2018 شده است. FDA نیز در سال 2026 این ویرایش را با برخی محدودیت ها به عنوان استاندارد اجماعی شناخته است. بنابراین در پروژه های رگولاتوری باید علاوه بر آخرین ویرایش منتشر شده، نسخه مورد پذیرش مرجع قانونی مقصد نیز بررسی شود.
۱. آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity)
این آزمون برای بررسی اثر مواد تشکیل دهنده کاتتر و ترکیبات قابل استخراج از آن بر زنده مانی و عملکرد سلول ها انجام می شود.
در این آزمون معمولا از رده سلولی L-929 استفاده می شود و اثر عصاره تهیه شده از کاتتر بر سلول ها با روش هایی مانند MTT یا سایر روش های معتبر ارزیابی سمیت سلولی بررسی می شود.
اهمیت این آزمون در کاتترها به احتمال آزاد شدن ترکیبات شیمیایی از پلیمرها، افزودنی ها، روان کننده ها و مواد باقی مانده از فرآیند تولید مربوط است.
استاندارد مرجع:
– ISO 10993-5: Biological evaluation of medical devices – Tests for in vitro cytotoxicity
۲. آزمون حساسیت زایی (Sensitization)
این آزمون برای بررسی احتمال ایجاد واکنش های حساسیتی و آلرژیک در اثر تماس مواد تشکیل دهنده کاتتر با بدن انجام می شود.
برخی مواد پلیمری، افزودنی ها، رنگدانه ها، مواد شیمیایی باقی مانده از تولید و ترکیبات حاصل از فرآیند استریلیزاسیون ممکن است دارای پتانسیل حساسیت زایی باشند.
روش های ارزیابی باید متناسب با ماهیت ماده و الزامات استاندارد انتخاب شوند.
استاندارد مرجع:
– ISO 10993-10: Tests for skin sensitization
۳. آزمون تحریک پذیری (Irritation)
هدف از این آزمون بررسی احتمال ایجاد واکنش های التهابی و تحریک موضعی در اثر تماس کاتتر یا مواد آزاد شده از آن با بافت های بدن است.
اهمیت این آزمون به ویژه در کاتترهای ادراری، کاتترهای مورد استفاده در مجاری بدن و کاتترهای عروقی مطرح است؛ زیرا تماس محصول با مخاط یا بافت های داخلی می تواند موجب واکنش های موضعی شود.
روش آزمون با توجه به محل تماس و نوع محصول انتخاب می شود.
استاندارد مرجع:
– ISO 10993-23: Tests for irritation
۴. آزمون سمیت سیستمیک (Systemic Toxicity)
در این آزمون احتمال ایجاد اثرات سمی در اندام ها و سیستم های مختلف بدن در اثر جذب مواد آزاد شده از کاتتر بررسی می شود.
این موضوع به خصوص زمانی اهمیت دارد که مواد شیمیایی قابل استخراج از کاتتر بتوانند وارد جریان خون یا سایر مایعات بدن شوند.
نوع ارزیابی ممکن است شامل سمیت حاد سیستمیک، سمیت تحت حاد یا تحت مزمن باشد. انتخاب نوع آزمون به مدت تماس، میزان مواجهه و نتایج ارزیابی ریسک بستگی دارد.
استاندارد مرجع:
– ISO 10993-11: Tests for systemic toxicity
۵. آزمون هموسازگاری (Hemocompatibility)
این آزمون برای کاتترهایی که با خون تماس مستقیم دارند، اهمیت ویژه ای دارد. به عنوان مثال، کاتترهای وریدی، شریانی، کاتترهای مرکزی و کاتترهای همودیالیز باید از نظر اثر متقابل با خون ارزیابی شوند.
تماس مواد کاتتر با خون ممکن است باعث تخریب گلبول های قرمز، فعال شدن پلاکت ها، اختلال در فرآیند انعقاد، فعال شدن سیستم کمپلمان یا ایجاد ترومبوز شود.
بسته به نوع کاتتر و شرایط استفاده، ارزیابی هموسازگاری می تواند شامل موارد زیر باشد:
-
آزمون همولیز (Hemolysis)
-
ارزیابی فعال شدن و تجمع پلاکت ها (Platelet Activation and Aggregation)
-
ارزیابی سیستم انعقاد خون (Coagulation)
-
ارزیابی ترومبوژنیسیته (Thrombogenicity)
-
ارزیابی فعال شدن سیستم کمپلمان (Complement Activation)
-
بررسی تغییرات هماتولوژیک مرتبط با تماس با خون
استاندارد مرجع:
– ISO 10993-4: Selection of tests for interactions with blood
توجه داشته باشید که آزمون همولیز به تنهایی برای اثبات هموسازگاری کاتترهای داخل عروقی کافی نیست و باید سایر خطرات مرتبط با تماس با خون نیز بررسی شوند.
۶. آزمون سمیت ژنتیکی (Genotoxicity)
این آزمون برای بررسی احتمال ایجاد آسیب به ماده ژنتیکی سلول ها در اثر مواجهه با ترکیبات آزاد شده از کاتتر انجام می شود.
این ارزیابی به ویژه در کاتترهایی با تماس طولانی مدت، مواد اولیه جدید، ترکیبات شیمیایی ناشناخته یا مواد دارای نگرانی ژنوتوکسیک اهمیت دارد.
آزمون های مورد استفاده، با توجه به ارزیابی ریسک، می توانند شامل موارد زیر باشند:
-
آزمون جهش برگشتی باکتریایی (Ames Test)
-
آزمون جهش ژنی در سلول های پستانداران
-
آزمون ناهنجاری کروموزومی یا میکرونوکلئوس
استاندارد مرجع:
– ISO 10993-3: Tests for genotoxicity, carcinogenicity and reproductive toxicity
۷. آزمون تب زایی (Pyrogenicity)
برخی مواد آزاد شده از کاتتر ممکن است موجب ایجاد پاسخ تب زا در بدن شوند. در ارزیابی زیست سازگاری باید خطر تب زایی ناشی از مواد تشکیل دهنده محصول از خطر آلودگی به اندوتوکسین های باکتریایی تفکیک شود.
برای این منظور، بسته به نوع محصول و مسیر تماس، ممکن است ارزیابی تب زایی ناشی از مواد (Material-Mediated Pyrogenicity) و آزمون اندوتوکسین باکتریایی (Bacterial Endotoxins Test) ضرورت داشته باشد.
استانداردهای مرجع:
-
ISO 10993-11: ارزیابی تب زایی ناشی از مواد
-
ISO 11737-3: تعیین اندوتوکسین های باکتریایی در تجهیزات پزشکی
نکته مهم این است که آزمون اندوتوکسین باکتریایی جایگزین ارزیابی تب زایی ناشی از مواد نیست و این دو موضوع باید جداگانه بررسی شوند.
۸. شناسایی و ارزیابی مواد شیمیایی قابل استخراج (Chemical Characterization)
کاتترها معمولا از موادی مانند PVC، پلی یورتان، سیلیکون و پلی اتیلن ساخته می شوند. در فرآیند تولید نیز ممکن است از نرم کننده ها، پایدارکننده ها، روان کننده ها، رنگدانه ها و سایر افزودنی ها استفاده شود.
برخی از این ترکیبات ممکن است در شرایط استفاده از محصول آزاد شده و وارد بدن بیمار شوند. به همین دلیل، شناسایی مواد قابل استخراج و ارزیابی خطرات سم شناسی آن ها در ارزیابی زیست سازگاری اهمیت دارد.
این ارزیابی به ویژه برای کاتترهای دارای تماس طولانی مدت یا تماس مستقیم با خون اهمیت بیشتری پیدا می کند.
استانداردهای مرجع:
-
ISO 10993-18: Chemical characterization of medical device materials within a risk management process
-
ISO 10993-17: Toxicological risk assessment of medical device constituents
-
ISO 10993-12: Sample preparation and reference materials
این ارزیابی می تواند در برخی شرایط، اطلاعات ضروری برای توجیه انجام یا عدم انجام آزمون های سم شناسی تکمیلی را فراهم کند.
۹. بررسی باقی مانده مواد استریلیزاسیون
اگر کاتتر با اتیلن اکساید (Ethylene Oxide) استریل شده باشد، بررسی باقی مانده اتیلن اکساید و اتیلن کلروهیدرین اهمیت دارد؛ زیرا باقی مانده این مواد ممکن است پس از استفاده از محصول در معرض بافت های بدن یا خون قرار گیرد.
استاندارد مرجع:
– ISO 10993-7: Ethylene oxide sterilization residuals
این ارزیابی به ویژه برای کاتترهای استریل شده با اتیلن اکساید اهمیت دارد و باید با توجه به نوع محصول، شرایط استریلیزاسیون و مدت تماس انجام شود.
آزمون های زیست سازگاری بر اساس نوع کاتتر
تمام کاتترها از نظر نوع تماس با بدن در یک گروه قرار نمی گیرند. برای مثال:
کاتتر ادراری (Urinary Catheter)
این محصول با مخاط مجاری ادراری تماس دارد و معمولا در گروه تجهیزات پزشکی با ارتباط خارجی با بدن (Externally Communicating Devices) ارزیابی می شود. برای کاتتر فولی، تماس با مجرای ادرار و مثانه و مدت زمان استفاده از محصول در تعیین آزمون ها اهمیت دارد.
آزمون های قابل بررسی شامل سمیت سلولی، حساسیت زایی، تحریک پذیری و در صورت نیاز سمیت سیستمیک و سایر ارزیابی های مرتبط با مدت تماس هستند.
کاتتر وریدی و شریانی (Venous and Arterial Catheter)
این محصولات با خون در تماس مستقیم هستند. بنابراین علاوه بر ارزیابی سمیت سلولی، حساسیت زایی و تحریک پذیری، ارزیابی هموسازگاری اهمیت ویژه ای دارد.
در این محصولات، بررسی همولیز، فعال شدن پلاکت ها، انعقاد خون، ترومبوژنیسیته و سایر واکنش های مرتبط با تماس با خون باید بر اساس نوع کاتتر و مدت استفاده بررسی شود.
کاتتر مرکزی (Central Venous Catheter)
این کاتترها به دلیل تماس مستقیم با خون و استفاده با مدت زمان متفاوت، به ارزیابی دقیق تری از نظر هموسازگاری و خطرات ناشی از آزاد شدن مواد شیمیایی نیاز دارند. در کاتترهای طولانی مدت، بررسی سمیت سیستمیک و ژنوتوکسیسیته نیز ممکن است ضرورت پیدا کند.
کاتتر همودیالیز (Hemodialysis Catheter)
این محصولات به دلیل تماس مستقیم و تکرارشونده با خون، نیازمند ارزیابی دقیق اثرات مواد سازنده بر خون هستند. بررسی همولیز، فعال شدن پلاکت ها، انعقاد، ترومبوز و فعال شدن کمپلمان با توجه به طراحی و شرایط استفاده اهمیت دارد.
همچنین مدت تماس، دفعات استفاده و اینکه محصول برای استفاده کوتاه مدت یا طولانی مدت طراحی شده است، در تعیین برنامه ارزیابی زیستی مؤثر است.
مدت زمان تماس و تأثیر آن بر انتخاب آزمون ها
یکی از مهم ترین عوامل در تعیین آزمون های مورد نیاز، مدت تماس کاتتر با بدن است. در چارچوب طبقه بندی زمانی مورد استفاده FDA:
-
تماس محدود (Limited): حداکثر ۲۴ ساعت
-
تماس طولانی مدت (Prolonged): بیشتر از ۲۴ ساعت تا ۳۰ روز
-
تماس دائمی یا بلندمدت (Long-term): بیشتر از ۳۰ روز
برای مثال، کاتتری که برای چند ساعت استفاده می شود، از نظر نوع و میزان مواجهه زیستی با کاتتری که چندین هفته در بدن باقی می ماند، یکسان نیست.
همچنین محل تماس، مانند تماس با مخاط، بافت یا خون در گردش، در انتخاب آزمون ها اهمیت اساسی دارد. این طبقه بندی ها به معنای الزام خودکار انجام تمام آزمون های ذکر شده نیستند.
جمع بندی و انتخاب آزمون برای کاتترهای پزشکی
برای تعیین برنامه آزمون زیست سازگاری کاتتر، ابتدا باید اطلاعات زیر مشخص شود:
-
نوع کاتتر و کاربرد بالینی آن
-
محل تماس با بدن و نوع بافت درگیر
-
تماس مستقیم یا غیرمستقیم با خون
-
مدت زمان تماس با بدن
-
ترکیبات مواد اولیه و افزودنی ها
-
روش تولید و مواد باقی مانده از فرآیند تولید
-
روش استریلیزاسیون و مواد باقی مانده از آن
-
سابقه استفاده بالینی و اطلاعات زیستی موجود
ارزیابی نهایی باید در قالب گزارش ارزیابی زیستی (Biological Evaluation Report) و بر اساس اصول ISO 10993-1 انجام شود.
لازم به تأکید است که فهرست آزمون ها در این مقاله یک راهنمای انتخاب است، نه یک چک لیست الزامی برای تمام کاتترها. همچنین راهنمای FDA در سال 2023 بر مبنای چارچوب ویرایش قبلی ISO 10993-1 تدوین شده است؛ بنابراین نباید آن را بدون بررسی با الزامات ویرایش 2025 یکسان تلقی کرد.
نتیجه برای تولیدکنندگان کاتتر پزشکی:
انتخاب صحیح آزمون های زیست سازگاری می تواند از انجام آزمایش های غیرضروری و تحمیل هزینه های اضافی جلوگیری کند و در عین حال، مستندات علمی و رگولاتوری قابل دفاعی برای دریافت مجوز محصول فراهم آورد.
آزمایشگاه سنجش ساناژن خدمات آزمون و ارزیابی زیست سازگاری تجهیزات پزشکی را بر اساس استانداردهای سری ISO 10993 ارائه می کند. برای تعیین آزمون های مورد نیاز کاتتر ادراری، وریدی، شریانی، مرکزی و همودیالیز، می توانید با کارشناسان مجموعه مشورت کنید.
منابع و استانداردهای اصلی:
-
ISO 10993-5، ISO 10993-10، ISO 10993-11، ISO 10993-18 و ISO 10993-17
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com"کاتتر پزشکی",
"انواع کاتتر پزشکی",
"کاتتر وریدی",
"کاتتر شریانی",
"کاتتر ادراری",
"کاتتر فولی",
"کاتتر ورید مرکزی",
"کاتتر همودیالیز",
"استاندارد تولید کاتتر پزشکی",
"آزمون های زیست سازگاری کاتتر پزشکی"
دیدگاه خود را بنویسید