آزمون سمیت ژنی HPRT (HPRT Assay)

آزمون HPRT یکی از آزمون‌های سمیت ژنی یا ژنوتوکسیسیته (Genotoxicity) است که برای شناسایی جهش‌های ایجادشده در ژن‌های سلول‌های پستانداران استفاده می‌شود. این آزمون مشخص می‌کند که آیا یک ماده شیمیایی، عصاره محصول یا ماده آزادشده از تجهیزات پزشکی می‌تواند باعث ایجاد جهش ژنتیکی در سلول شود یا خیر.

نام کامل این آزمون عبارت است از:

Hypoxanthine-Guanine Phosphoribosyltransferase Assay

این آزمون در دسته آزمون‌های جهش ژنی سلول‌های پستانداران قرار می‌گیرد و با آزمون‌هایی مانند Ames و Comet تفاوت دارد.

اساس علمی آزمون HPRT

ژن HPRT مسئول تولید آنزیمی است که در مسیر بازیافت پورین‌ها نقش دارد. این آنزیم به سلول کمک می‌کند تا موادی مانند هیپوگزانتین و گوانین را برای ساخت نوکلئوتیدها بازیافت کند.

در آزمون HPRT، سلول‌های پستانداران ابتدا در معرض ماده مورد آزمایش قرار می‌گیرند. اگر ماده موردنظر باعث ایجاد جهش در ژن HPRT شود، عملکرد این ژن ممکن است مختل شود.

برای شناسایی سلول‌های جهش‌یافته از ماده‌ای به نام 6-Thioguanine (6-TG) استفاده می‌شود.

مبنای تشخیص به این صورت است:

  • سلول‌های طبیعی دارای ژن HPRT فعال هستند و 6-Thioguanine را به ترکیبات سمی تبدیل می‌کنند؛ بنابراین در محیط حاوی این ماده زنده نمی‌مانند.

  • سلول‌هایی که ژن HPRT آن‌ها دچار جهش شده است، معمولاً نمی‌توانند 6-Thioguanine را به شکل سمی تبدیل کنند.

  • در نتیجه، این سلول‌های جهش‌یافته در محیط انتخابی حاوی 6-Thioguanine زنده می‌مانند و تکثیر می‌شوند.

بنابراین، تعداد کلونی‌های رشدکرده در محیط انتخابی می‌تواند برای محاسبه فراوانی جهش استفاده شود.

مراحل انجام آزمون HPRT

۱. انتخاب و آماده‌سازی سلول‌ها

از رده‌های سلولی پستانداران استفاده می‌شود. رده‌های رایج شامل موارد زیر هستند:

  • CHO: سلول‌های تخمدان همستر چینی

  • V79: سلول‌های فیبروبلاستی ریه همستر چینی

  • CHL: سلول‌های ریه همستر چینی

  • TK6: رده سلولی لنفوبلاستوئیدی انسانی

انتخاب رده سلولی به روش اجرایی و الزامات آزمون بستگی دارد.

۲. آماده‌سازی نمونه و عصاره

در ارزیابی تجهیزات پزشکی، بسته به نوع محصول و ماهیت تماس آن با بدن، نمونه یا عصاره آن طبق روش مناسب آماده می‌شود.

برای مثال، در بررسی یک وسیله پزشکی پلیمری، ممکن است عصاره حاصل از تماس نمونه با محیط استخراج برای مواجهه سلول‌ها استفاده شود.

۳. مواجهه سلول‌ها با نمونه

سلول‌ها در معرض غلظت‌های مختلف ماده آزمایشی قرار می‌گیرند. آزمایش معمولاً در دو وضعیت انجام می‌شود:

  • در حضور سیستم فعال‌سازی متابولیکی S9

  • در غیاب سیستم فعال‌سازی متابولیکی S9

سیستم S9 برای بررسی موادی اهمیت دارد که ممکن است پس از متابولیسم در بدن به ترکیبات جهش‌زا تبدیل شوند.

۴. دوره بیان جهش (Expression Period)

پس از مواجهه، سلول‌ها برای مدت مشخصی در محیط کشت نگهداری می‌شوند تا جهش‌های ایجادشده فرصت بروز فنوتیپی پیدا کنند و سلول‌های دارای جهش قابل شناسایی شوند.

۵. انتخاب سلول‌های جهش‌یافته

سلول‌ها در محیط کشت حاوی 6-Thioguanine قرار می‌گیرند. سلول‌های دارای ژن HPRT سالم معمولاً در این محیط زنده نمی‌مانند، اما سلول‌های دارای جهش غیرفعال‌کننده HPRT می‌توانند رشد کنند.

۶. شمارش کلونی‌ها و تحلیل نتایج

پس از دوره انکوباسیون، کلونی‌های تشکیل‌شده شمارش می‌شوند. سپس فراوانی جهش با در نظر گرفتن تعداد سلول‌های زنده و توانایی تشکیل کلونی محاسبه می‌شود.

افزایش معنی‌دار فراوانی جهش در گروه آزمایش نسبت به کنترل منفی می‌تواند نشان‌دهنده پتانسیل جهش‌زایی نمونه باشد.

استانداردهای آزمون HPRT

استاندارد اصلی روش HPRT:

OECD TG 476 – In Vitro Mammalian Cell Gene Mutation Tests using the Hprt and xprt genes

این استاندارد روش انجام آزمون جهش ژنی در سلول‌های پستانداران را با استفاده از ژن‌های HPRT و XPRT مشخص می‌کند. نسخه بازنگری‌شده آن در سال ۲۰۱۶ تصویب شده است.

استاندارد مرتبط با تجهیزات پزشکی:

ISO 10993-3:2026 – Biological evaluation of medical devices – Part 3

این استاندارد به ارزیابی سمیت ژنی، سرطان‌زایی و سمیت تولیدمثلی و تکاملی تجهیزات پزشکی می‌پردازد.

نکته مهم این است که در نسخه ۲۰۲۶ استاندارد ISO 10993-3، آزمون HPRT به‌عنوان یکی از آزمون‌های اصلی و توصیه‌شده در مجموعه آزمون‌های سمیت ژنی تجهیزات پزشکی قرار نگرفته است. در این استاندارد، آزمون جهش ژنی باکتریایی OECD 471 همراه با یکی از آزمون‌های OECD 473، OECD 487 یا OECD 490 برای ارزیابی سلول‌های پستانداران مطرح شده است. بنابراین، HPRT را نباید به‌عنوان آزمون الزامی و روتین تمام تجهیزات پزشکی معرفی کرد؛ ممکن است در شرایط علمی و با توجیه مناسب به‌عنوان آزمون تکمیلی یا جایگزین مورد بررسی قرار گیرد.

استانداردهای پشتیبان در ارزیابی تجهیزات پزشکی:

  • ISO 10993-1: چارچوب کلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی و انتخاب آزمون‌ها بر اساس ریسک.

  • ISO 10993-12: آماده‌سازی نمونه‌ها و مواد مرجع برای آزمون‌های زیستی.

  • ISO 10993-18: مشخصه‌یابی شیمیایی مواد و ترکیبات آزادشده از تجهیزات پزشکی.

  • ISO 10993-17: ارزیابی ریسک سم‌شناختی ترکیبات آزادشده از تجهیزات پزشکی.

این استانداردها به طراحی و تفسیر صحیح ارزیابی زیستی کمک می‌کنند و به این معنا نیست که همگی روش اجرایی اختصاصی آزمون HPRT هستند.

تفاوت آزمون HPRT با آزمون‌های دیگر سمیت ژنی

  • Ames Test: جهش‌زایی را در باکتری‌ها بررسی می‌کند.

  • HPRT Assay: جهش ژنی را در سلول‌های پستانداران بررسی می‌کند.

  • Comet Assay: آسیب و شکست رشته‌های DNA را بررسی می‌کند.

  • Micronucleus Assay: آسیب کروموزومی و تشکیل ریزهسته را ارزیابی می‌کند.

جمع‌بندی: آزمون HPRT یک روش آزمایشگاهی برای بررسی جهش‌های ژنی در سلول‌های پستانداران است. استاندارد اختصاصی آن OECD TG 476 است؛ اما برای ارزیابی سمیت ژنی تجهیزات پزشکی باید الزامات ISO 10993-3 و نسخه جاری آن نیز در نظر گرفته شود. مثبت‌شدن آزمون به معنای اثبات سرطان‌زایی نیست و باید در کنار سایر شواهد ژنتیکی و سم‌شناختی تفسیر شود.

منابع اصلی:

  • ISO 10993-3:2026 – Genotoxicity evaluation

    مشاوره و ثبت درخواست آزمون

    جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

    روش‌های ارتباط با ما:

    📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
    📞 تماس تلفنی: 982191010809+
    📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com