الکترودهای الکتروانسفالوگرافی (EEG Electrodes)

الکترودهای الکتروانسفالوگرافی (EEG Electrodes) اجزایی از تجهیزات پزشکی هستند که برای دریافت و انتقال فعالیت الکتریکی مغز از سطح پوست سر یا در شرایط خاص از طریق الکترودهای تهاجمی استفاده می شوند. این الکترودها سیگنال های الکتریکی بسیار ضعیف ناشی از فعالیت نورون های مغزی را دریافت کرده و به دستگاه الکتروانسفالوگرافی (EEG System) منتقل می کنند تا پس از تقویت و پردازش، به صورت امواج مغزی نمایش داده شوند.

از الکترودهای EEG برای بررسی فعالیت الکتریکی مغز، تشخیص و ارزیابی صرع و تشنج، بررسی اختلالات خواب، ارزیابی سطح هوشیاری و پایش فعالیت مغز در بخش مراقبت های ویژه استفاده می شود.

اجزای اصلی و نحوه عملکرد الکترودهای EEG

الکترود EEG معمولا از یک بخش رسانا، سطح تماس با پوست یا بافت، اتصال الکتریکی و در برخی مدل ها اجزای نگهدارنده تشکیل شده است. این الکترودها سیگنال های الکتریکی را دریافت می کنند و از طریق کابل یا رابط به تقویت کننده دستگاه EEG انتقال می دهند.

کیفیت ثبت سیگنال به عواملی مانند جنس الکترود، کیفیت تماس با پوست، امپدانس الکترود، پایداری اتصال، نوع ژل یا خمیر رسانا و میزان ایجاد آرتیفکت ناشی از حرکت بستگی دارد.

انواع الکترودهای الکتروانسفالوگرافی

الکترودهای کاسه ای (Cup Electrodes)

این الکترودها از انواع متداول الکترودهای سطحی EEG هستند و معمولا به شکل کاسه کوچک طراحی می شوند. جنس آنها می تواند از طلا، نقره یا نقره و کلرید نقره (Ag/AgCl) باشد. برای اتصال مناسب به پوست سر معمولا از ژل یا خمیر رسانای مخصوص EEG استفاده می شود.

الکترودهای کلاهکی (EEG Cap Electrodes)

در این نوع سیستم، چندین الکترود درون یک کلاه یا شبکه انعطاف پذیر قرار گرفته اند. محل قرارگیری الکترودها بر اساس الگوی استاندارد اندازه گیری سر تعیین می شود. این طراحی باعث می شود نصب تعداد زیادی الکترود در موقعیت های مشخص، سریع تر و با تکرارپذیری بیشتر انجام شود.

الکترودهای خشک (Dry EEG Electrodes)

الکترودهای خشک برای ثبت سیگنال بدون استفاده از ژل یا خمیر رسانا طراحی شده اند. این الکترودها می توانند استفاده از سیستم را ساده تر کنند، اما کیفیت تماس با پوست سر، امپدانس و حساسیت به حرکت در آنها اهمیت ویژه ای دارد. عملکرد آنها باید در شرایط استفاده واقعی ارزیابی شود.

الکترودهای سوزنی (Needle Electrodes)

این الکترودها به صورت تهاجمی وارد پوست یا بافت می شوند و در شرایط خاص بالینی یا پایش های تخصصی مورد استفاده قرار می گیرند. به دلیل ماهیت تهاجمی، الزامات ایمنی و زیستی آنها با الکترودهای سطحی متفاوت است و باید بر اساس نوع تماس و مدت استفاده ارزیابی شوند.

الکترودهای چسبی (Adhesive EEG Electrodes)

این الکترودها دارای بخش چسبنده برای تثبیت روی پوست سر هستند و ممکن است همراه با ژل رسانا یا لایه رسانای یکپارچه عرضه شوند. جنس چسب، ژل و مواد پلیمری در تماس با پوست باید از نظر احتمال ایجاد تحریک، حساسیت و سایر مخاطرات زیستی بررسی شود.

سیستم استاندارد جایگذاری الکترودها

برای ثبت قابل مقایسه و تکرارپذیر امواج مغزی، الکترودها معمولا بر اساس سیستم بین المللی 10-20 یا نسخه توسعه یافته 10-10 روی پوست سر قرار می گیرند. در این روش، محل نصب الکترودها با اندازه گیری ابعاد سر و تعیین نقاط آناتومیک مشخص می شود.

نام هایی مانند Fp1، Fp2، F3، F4، C3، C4، P3، P4، O1 و O2 موقعیت های مختلف الکترودها را نشان می دهند. انتخاب تعداد و محل الکترودها به نوع بررسی EEG و پروتکل ثبت بستگی دارد.

توجه داشته باشید که سیستم 10-20 و 10-10، استانداردهای جایگذاری و ثبت بالینی هستند و به تنهایی استاندارد آزمون ایمنی یا زیست سازگاری خود الکترود محسوب نمی شوند.

استانداردهای مرتبط با الکترودهای EEG

برای ارزیابی الکترودهای الکتروانسفالوگرافی باید بین استانداردهای مربوط به دستگاه EEG و استانداردهای مربوط به خود الکترود تمایز قائل شد. استانداردهای ایمنی الکتریکی و عملکرد اساسی عمدتا برای سیستم الکتروانسفالوگرافی هستند؛ در حالی که زیست سازگاری الکترود باید بر اساس نوع تماس آن با بدن ارزیابی شود.

IEC 80601-2-26؛ الزامات اختصاصی دستگاه های الکتروانسفالوگرافی

این استاندارد مهم ترین مرجع اختصاصی برای ارزیابی ایمنی پایه و عملکرد اساسی دستگاه های الکتروانسفالوگرافی است. مواردی مانند الزامات عملکردی دستگاه EEG، ایمنی سیستم ثبت و الزامات مرتبط با دریافت و پردازش سیگنال های مغزی در محدوده این استاندارد قرار می گیرند.

آخرین نسخه تلفیقی منتشر شده، IEC 80601-2-26:2019+AMD1:2024 است. این نسخه شامل ویرایش 2019 و اصلاحیه اول سال 2024 است. نسخه قبلی یعنی IEC 60601-2-26:2012 با انتشار استاندارد جدید جایگزین شده است.

IEC+2

نکته مهم این است که این استاندارد برای دستگاه EEG تدوین شده است و به تنهایی استاندارد اختصاصی ارزیابی زیست سازگاری یا کیفیت ساخت تمام انواع الکترودهای EEG نیست.

IEC 60601-1؛ الزامات عمومی ایمنی و عملکرد اساسی

این استاندارد الزامات عمومی ایمنی پایه و عملکرد اساسی تجهیزات الکتریکی پزشکی را مشخص می کند. در سیستم های EEG، موضوعاتی مانند حفاظت در برابر خطرات الکتریکی، ایمنی اتصالات و عملکرد ایمن دستگاه بررسی می شوند.

نسخه تلفیقی معتبر شامل IEC 60601-1:2005+A1:2012+A2:2020 است. این استاندارد باید همراه با استاندارد اختصاصی IEC 80601-2-26 و سایر استانداردهای قابل اعمال استفاده شود.

IEC+1

IEC 60601-1-2؛ سازگاری الکترومغناطیسی (EMC)

این استاندارد الزامات مربوط به انتشار و مصونیت الکترومغناطیسی تجهیزات پزشکی را مشخص می کند. در دستگاه های EEG، تداخل الکترومغناطیسی می تواند موجب ایجاد نویز در سیگنال های بسیار ضعیف مغزی شود و بر کیفیت ثبت تاثیر بگذارد.

نسخه تلفیقی معتبر این استاندارد IEC 60601-1-2:2014+AMD1:2020 است. آزمون های EMC باید برای دستگاه EEG و پیکربندی کامل سیستم، شامل کابل ها و لوازم جانبی مرتبط، در نظر گرفته شوند.

IEC+1

ISO 10993-1؛ ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی

این استاندارد چارچوب ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را در ارتباط با نوع تماس محصول با بدن، مدت تماس و مخاطرات ناشی از مواد تشکیل دهنده مشخص می کند.

آخرین ویرایش منتشر شده آن ISO 10993-1:2025، ویرایش ششم است که جایگزین نسخه 2018 شده است. برای الکترودهای EEG، نوع تماس با پوست سر یا بافت و مدت استفاده باید در ارزیابی زیستی لحاظ شود.

ISO+1

ISO 10993-5؛ آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity)

این استاندارد روش های ارزیابی اثرات سمی مواد و اجزای تجهیزات پزشکی بر سلول های پستانداران را در شرایط آزمایشگاهی مشخص می کند.

برای الکترودهای EEG، موادی مانند پلیمر بدنه، پوشش رسانا، ژل و چسب در صورت تماس با بدن می توانند در برنامه ارزیابی سمیت سلولی بررسی شوند.

نسخه معتبر این استاندارد ISO 10993-5:2009 است که در سال 2022 مجددا تایید شده است.

ISO+1

ISO 10993-10؛ آزمون حساسیت زایی پوستی (Skin Sensitization)

این استاندارد برای ارزیابی احتمال ایجاد واکنش حساسیت پوستی در اثر تماس با مواد و اجزای تجهیزات پزشکی کاربرد دارد.

در الکترودهای EEG، ترکیبات چسب، ژل رسانا، مواد پلیمری و سایر اجزای در تماس با پوست سر باید از نظر احتمال ایجاد حساسیت بررسی شوند.

نسخه معتبر منتشر شده ISO 10993-10:2021، ویرایش چهارم است.

Part 10: Tests for skin sensitization

ISO 10993-23؛ آزمون تحریک پوستی (Skin Irritation)

این استاندارد روش های ارزیابی احتمال ایجاد تحریک موضعی پوست در اثر تماس با مواد و تجهیزات پزشکی را مشخص می کند.

برای الکترودهای سطحی EEG، به ویژه مدل هایی که برای مدت طولانی روی پوست سر باقی می مانند، بررسی احتمال قرمزی، التهاب و تحریک پوستی اهمیت دارد.

نسخه منتشر شده این استاندارد ISO 10993-23:2021 است که اصلاحیه اول آن با عنوان ISO 10993-23:2021/Amd 1:2025 در سال 2025 منتشر شده است.

ISO

ISO 14971؛ مدیریت ریسک تجهیزات پزشکی

این استاندارد چارچوب شناسایی خطرات، ارزیابی ریسک و تعیین اقدامات کنترلی را در تمام مراحل چرخه عمر تجهیزات پزشکی مشخص می کند. در الکترودهای EEG، خطراتی مانند تحریک پوستی، حساسیت، جدا شدن الکترود، اختلال در انتقال سیگنال و خطرات ناشی از طراحی نامناسب اتصالات باید در فرایند مدیریت ریسک بررسی شوند.

استانداردها و راهنماهای مربوط به جایگذاری و عملکرد الکترودها

علاوه بر استانداردهای ایمنی و زیست سازگاری، برای عملکرد بالینی الکترودها از راهنماهای تخصصی ثبت EEG نیز استفاده می شود.

  • سیستم بین المللی 10-20: برای تعیین محل استاندارد نصب الکترودها روی پوست سر استفاده می شود.

  • سیستم 10-10: نسخه توسعه یافته سیستم 10-20 است و امکان استفاده از تعداد بیشتری الکترود را فراهم می کند.

  • راهنمای IFCN و ILAE: راهنمای تخصصی ثبت EEG و انتخاب الکترود، آرایش الکترودها و شرایط فنی ثبت سیگنال را ارائه می کند.

در راهنمای مشترک IFCN و ILAE منتشر شده در سال 2023، استفاده از الکترودهای کاسه ای طلا یا نقره و کلرید نقره و همچنین کلاه های الکترودی مورد پذیرش قرار گرفته است. در این راهنما امپدانس کمتر از 5 کیلو اهم توصیه شده و کمتر از 10 کیلو اهم قابل قبول در نظر گرفته شده است. این مقادیر مربوط به توصیه های ثبت بالینی هستند و نباید به عنوان معیار پذیرش عمومی و اجباری برای تمام محصولات الکترودی تلقی شوند.

PubMed Central (PMC)+1

آزمون های مهم برای ارزیابی الکترودهای EEG

در کنار بررسی استانداردهای فوق، ارزیابی محصول باید متناسب با طراحی و کاربرد آن انجام شود. مهم ترین موارد عبارت اند از:

  • بررسی کیفیت انتقال سیگنال الکتریکی و پایداری ثبت امواج مغزی

  • اندازه گیری امپدانس الکترود و بررسی پایداری آن در طول استفاده

  • بررسی نویز الکتریکی و آرتیفکت های ناشی از حرکت

  • ارزیابی پایداری اتصال الکترود به پوست سر

  • بررسی کیفیت کابل، اتصالات و مقاومت مکانیکی

  • بررسی عملکرد ژل یا خمیر رسانا در صورت استفاده

  • ارزیابی سمیت سلولی بر اساس ISO 10993-5

  • ارزیابی حساسیت زایی پوستی بر اساس ISO 10993-10

  • ارزیابی تحریک پوستی بر اساس ISO 10993-23

نکته مهم درباره زیست سازگاری الکترودهای EEG

انتخاب آزمون های زیست سازگاری برای تمام الکترودهای EEG یکسان نیست. الکترودهای سطحی که با پوست سالم تماس دارند، از نظر نوع تماس با الکترودهای سوزنی که وارد پوست یا بافت می شوند تفاوت دارند. همچنین مدت تماس، یکبار مصرف یا چندبار مصرف بودن، ترکیب مواد و نحوه استفاده در انتخاب آزمون ها موثر است.

برای مثال، در یک الکترود سطحی دارای چسب و ژل رسانا، علاوه بر جنس بخش فلزی، باید مواد چسبنده و ژل نیز در ارزیابی زیستی در نظر گرفته شوند. در مقابل، برای الکترود سوزنی، به دلیل ماهیت تهاجمی تماس، ارزیابی زیستی متفاوتی مورد نیاز است.

نتیجه برای تولیدکنندگان الکترود EEG

برای تولید الکترودهای الکتروانسفالوگرافی، استاندارد IEC 80601-2-26 مرجع اختصاصی دستگاه EEG است و استانداردهای ISO 10993 برای ارزیابی زیستی اجزای در تماس با بدن اهمیت دارند. آزمون های سمیت سلولی، حساسیت زایی و تحریک پوستی می توانند بر اساس نوع الکترود، مواد تشکیل دهنده و مدت تماس در برنامه ارزیابی زیستی قرار گیرند.

در سنجش ساناژن، امکان بررسی و انجام آزمون های زیست سازگاری الکترودهای EEG و اجزای در تماس با پوست، از جمله آزمون سمیت سلولی، تحریک پوستی و حساسیت زایی، متناسب با مشخصات محصول و الزامات رگولاتوری قابل بررسی است.

منابع رسمی و تخصصی: