تفاوت تست سمیت سلولی، حساسیت زایی و تحریک زایی چیست؟
تست سمیت سلولی، حساسیت زایی و تحریک زایی هر سه از ارزیابی های مهم در بررسی زیست سازگاری تجهیزات پزشکی هستند؛ اما هر کدام نوع متفاوتی از پاسخ زیستی بدن یا سلول ها را بررسی می کنند.
تفاوت اصلی این سه آزمون در نوع خطری است که ارزیابی می کنند:
-
سمیت سلولی (Cytotoxicity): آیا محصول یا مواد آزادشده از آن به سلول ها آسیب می رسانند؟
-
حساسیت زایی (Sensitization): آیا تماس با محصول می تواند باعث ایجاد حساسیت ایمنی شود؟
-
تحریک زایی (Irritation): آیا تماس با محصول باعث التهاب یا واکنش تحریک کننده موضعی در بافت می شود؟
این سه آزمون جایگزین یکدیگر نیستند و نتیجه قابل قبول در یکی از آن ها، به معنی قابل قبول بودن دو آزمون دیگر نیست.
۱. تست سمیت سلولی (Cytotoxicity Test)
تست سمیت سلولی برای بررسی اثرات سمی محصول پزشکی یا مواد قابل استخراج و آزادشونده از آن بر سلول های زنده انجام می شود. در این آزمون، نمونه یا عصاره آن با سلول های کشت شده تماس داده می شود و تغییرات مربوط به زنده مانی و وضعیت سلول ها بررسی می شود.
هدف اصلی، شناسایی اثراتی مانند کاهش زنده مانی سلولی، تخریب سلول ها و اختلال در فعالیت طبیعی آن ها است.
استاندارد مرجع: ISO 10993-5:2009 با عنوان Tests for in vitro cytotoxicity. این نسخه در سال ۲۰۲۲ بازبینی و تأیید شده و طبق اطلاعات رسمی ISO همچنان نسخه منتشرشده معتبر است.
روش های متداول انجام آزمون:
-
روش MTT برای سنجش فعالیت متابولیک سلول ها
-
روش NRU برای ارزیابی توانایی سلول در جذب و نگهداری رنگ قرمز خنثی
-
آزمون تماس مستقیم
-
آزمون تماس غیرمستقیم
-
آزمون عصاره
در این روش ها، سلول های کشت شده در معرض نمونه قرار می گیرند و پاسخ آن ها با کنترل های مناسب مقایسه می شود.
۲. تست حساسیت زایی (Sensitization Test)
تست حساسیت زایی برای بررسی احتمال ایجاد پاسخ ایمنی اختصاصی و حساسیت اکتسابی نسبت به مواد موجود در محصول پزشکی انجام می شود.
برخی مواد شیمیایی ممکن است پس از تماس با پوست یا بافت، سیستم ایمنی را حساس کنند. در نتیجه، تماس مجدد با همان ماده می تواند واکنش حساسیتی ایجاد کند. این واکنش ممکن است به شکل درماتیت تماسی آلرژیک ظاهر شود.
برای مثال، برخی ترکیبات موجود در چسب های پزشکی، مواد افزودنی پلیمری، رنگ ها و باقی مانده های مواد شیمیایی فرایند تولید می توانند از نظر پتانسیل حساسیت زایی نیازمند ارزیابی باشند.
استاندارد مرجع: ISO 10993-10:2021 با عنوان Tests for skin sensitization. این نسخه، روش های ارزیابی پتانسیل حساسیت زایی پوستی تجهیزات پزشکی و مواد سازنده آن ها را پوشش می دهد.
روش های ارزیابی:
روش های حساسیت زایی می توانند شامل آزمون های in vivo مانند آزمون بیشینه سازی در خوکچه هندی (Guinea Pig Maximization Test) و آزمون پچ بسته (Closed Patch Test) باشند. انتخاب روش باید با توجه به استاندارد، ماهیت ماده، اطلاعات موجود و الزامات رگولاتوری انجام شود.
نکته مهم این است که حساسیت زایی با تحریک ساده پوست تفاوت دارد. حساسیت زایی یک پاسخ ایمنی اختصاصی است و ممکن است پس از مرحله حساس شدن و تماس مجدد با ماده بروز کند.
۳. تست تحریک زایی (Irritation Test)
تست تحریک زایی برای بررسی احتمال ایجاد واکنش موضعی در بافت، در اثر تماس با محصول پزشکی یا مواد آزادشده از آن انجام می شود.
این واکنش ممکن است به شکل قرمزی، تورم، التهاب یا سایر تغییرات موضعی در پوست، مخاط یا بافت مورد تماس مشاهده شود.
برای مثال، یک چسب پزشکی ممکن است در آزمون سمیت سلولی اثر قابل توجهی بر سلول های کشت شده نداشته باشد، اما پس از تماس با پوست باعث قرمزی و التهاب موضعی شود. بنابراین، نتیجه مناسب سمیت سلولی به تنهایی نمی تواند تحریک زایی محصول را رد کند.
استاندارد مرجع: ISO 10993-23:2021 با عنوان Tests for irritation. این استاندارد روش های ارزیابی پتانسیل تحریک زایی تجهیزات پزشکی، مواد سازنده و عصاره های آن ها را مشخص می کند. این نسخه در سال ۲۰۲۶ بازبینی و تأیید شده است و اصلاحیه ای در سال ۲۰۲۵ درباره مدل های in vitro اپیدرم بازسازی شده انسانی دارد.
روش های ارزیابی:
-
آزمون تحریک پوستی (Dermal Irritation)
-
آزمون واکنش داخل پوستی (Intracutaneous Reactivity)
-
روش های in vitro با استفاده از مدل های مناسب اپیدرم بازسازی شده انسانی، در مواردی که کاربرد و اعتبار آن ها برای هدف آزمون قابل قبول باشد
انتخاب روش به نوع محصول، محل تماس، ویژگی های نمونه و الزامات استاندارد بستگی دارد.
۴. تفاوت اساسی سه آزمون از نظر نوع پاسخ زیستی
سمیت سلولی: پاسخ سلول های کشت شده به محصول یا عصاره آن را بررسی می کند. تمرکز اصلی بر آسیب سلولی و کاهش زنده مانی سلول ها است.
حساسیت زایی: احتمال ایجاد حساسیت ایمنی اختصاصی را بررسی می کند. در این حالت، سیستم ایمنی ممکن است نسبت به یک ماده حساس شود و در تماس مجدد واکنش نشان دهد.
تحریک زایی: واکنش موضعی بافت در اثر تماس با محصول را بررسی می کند. تمرکز اصلی بر التهاب و تحریک در محل تماس است، نه ایجاد حساسیت ایمنی اختصاصی.
۵. آیا انجام هر سه آزمون برای تمام تجهیزات پزشکی ضروری است؟
خیر. ضرورت ارزیابی هر یک از این سه اثر زیستی باید بر اساس نوع تماس محصول با بدن، مدت تماس، مواد سازنده، شرایط استفاده، فرایند تولید و ارزیابی ریسک تعیین شود.
در راهنمای FDA سال ۲۰۲۳ برای کاربرد ISO 10993-1 نیز سمیت سلولی، حساسیت زایی و تحریک زایی به عنوان نقاط پایانی مهم ارزیابی زیستی مطرح شده اند؛ اما FDA تأکید می کند که فهرست نقاط پایانی یک چک لیست ثابت برای انجام آزمون ها نیست. هر نقطه پایانی باید با داده های موجود، آزمون اختصاصی یا توجیه علمی مناسب ارزیابی شود.
برای مثال، در ارزیابی یک چسب پزشکی که با پوست تماس دارد، هر سه موضوع می توانند اهمیت داشته باشند؛ اما انتخاب آزمون ها به ترکیب چسب، مدت تماس، شرایط استفاده و سابقه ایمنی مواد بستگی دارد. در مقابل، برای یک محصول کاشتنی یا وسیله ای که با خون تماس دارد، علاوه بر این موارد ممکن است نقاط پایانی دیگری مانند سمیت سیستمیک، ژنوتوکسیسیته، کاشت و همو سازگاری نیز مطرح شوند.
۶. تفاوت ویرایش های استاندارد ISO 10993-10 و ISO 10993-23
یک نکته مهم در انتخاب استاندارد این است که در نسخه قدیمی تر ISO 10993-10:2010، آزمون های تحریک زایی و حساسیت زایی در یک استاندارد قرار داشتند. در ساختار جدید، این دو موضوع از یکدیگر تفکیک شده اند:
-
ISO 10993-10:2021: آزمون های حساسیت زایی پوستی
-
ISO 10993-23:2021: آزمون های تحریک زایی
بنابراین، در تدوین پروتکل، SOP و گزارش آزمون باید استاندارد متناسب با نوع ارزیابی ذکر شود. استفاده از عنوان قدیمی ISO 10993-10 برای هر دو آزمون، بدون توجه به تفکیک نسخه های جدید، می تواند باعث ابهام در مستندات فنی شود.
نتیجه برای تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی: سمیت سلولی، حساسیت زایی و تحریک زایی سه ارزیابی متفاوت و مکمل یکدیگر هستند. برای انتخاب صحیح آزمون ها، ابتدا باید نوع تماس محصول با بدن و مدت آن مشخص شود و سپس بر اساس ارزیابی ریسک، نقاط پایانی زیستی مورد نیاز تعیین شوند. انجام یک آزمون به تنهایی، جایگزین دو آزمون دیگر نیست.
در آزمایشگاه سنجش ساناژن، آزمون های سمیت سلولی، حساسیت زایی و تحریک زایی بر اساس استانداردهای مرتبط خانواده ISO 10993 و با توجه به مشخصات محصول پزشکی قابل بررسی و برنامه ریزی هستند.
منابع رسمی:
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
دیدگاه خود را بنویسید