آیا انجام آزمون سمیت سلولی برای تمام تجهیزات پزشکی الزامی است؟

خیر. انجام آزمون سمیت سلولی برای تمام تجهیزات پزشکی، بدون استثنا و در همه شرایط، یک الزام قطعی و مستقل نیست. با این حال، سمیت سلولی یکی از مهم ترین نقاط پایانی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی است و در بسیاری از محصولات دارای تماس با بدن، باید بررسی شود.

تصمیم درباره ضرورت انجام این آزمون باید بر اساس ارزیابی ریسک زیستی محصول، نوع و مدت تماس با بدن، ترکیب مواد سازنده، فرایند تولید و اطلاعات موجود درباره ایمنی مواد گرفته شود. بنابراین، صرف اینکه محصول یک وسیله پزشکی است، به تنهایی برای تعیین ضرورت یا عدم ضرورت آزمون کافی نیست.

 

هدف از آزمون سمیت سلولی چیست؟

آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity Test) برای بررسی اثرات زیان آور محصول پزشکی یا مواد آزادشده از آن بر سلول های زنده انجام می شود. این اثرات ممکن است به صورت کاهش زنده مانی سلول ها، اختلال در فعالیت سلولی یا تخریب سلول ها مشاهده شوند.

در این ارزیابی، بسته به ماهیت محصول و روش انتخاب شده، عصاره تهیه شده از محصول یا خود نمونه در تماس با سلول های کشت شده قرار می گیرد. سپس اثر نمونه بر وضعیت سلول ها بررسی می شود.

نکته مهم این است که نتیجه منفی آزمون سمیت سلولی به تنهایی به معنی اثبات کامل زیست سازگاری محصول نیست؛ زیرا این آزمون فقط یکی از جنبه های ایمنی زیستی را ارزیابی می کند.

 

آیا برای تمام تجهیزات پزشکی باید آزمون سمیت سلولی انجام شود؟

در عمل، آزمون سمیت سلولی یکی از آزمون هایی است که در ارزیابی زیستی طیف گسترده ای از تجهیزات پزشکی مورد توجه قرار می گیرد. حتی گزارش فنی ISO/TR 10993-55:2023 نیز به اهمیت بالای این آزمون اشاره می کند و آن را از معدود آزمون هایی می داند که در ISO 10993-1 برای انجام در انواع تجهیزات پزشکی پیشنهاد شده است. با این حال، این موضوع به معنی الزام بدون استثنا به انجام آزمایش مستقل برای تک تک محصولات نیست.

برای مثال، اگر محصول از موادی ساخته شده باشد که از نظر شیمیایی به خوبی شناخته شده اند، سابقه استفاده ایمن و مرتبط دارند و فرایند تولید و شرایط استفاده آن ها تغییر معناداری نکرده باشد، ممکن است اطلاعات موجود برای ارزیابی سمیت سلولی کافی باشد. در چنین شرایطی، تولیدکننده باید دلیل علمی و مستند خود را برای عدم انجام آزمون ارائه کند.

 

استانداردهای مرتبط با آزمون سمیت سلولی

مهم ترین استانداردهای مورد استفاده عبارت اند از:

  • ISO 10993-1:2025: استاندارد اصلی برای ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی در چارچوب مدیریت ریسک. این استاندارد مبنای تعیین نقاط پایانی زیستی و تصمیم گیری درباره نیاز به آزمون های تکمیلی است. ویرایش ششم آن در نوامبر ۲۰۲۵ منتشر شده و جایگزین نسخه ۲۰۱۸ شده است.
  • ISO 10993-5:2009: استاندارد اختصاصی آزمون سمیت سلولی برون تنی (In vitro Cytotoxicity). این استاندارد روش های تماس مستقیم، تماس غیرمستقیم و آزمون عصاره را پوشش می دهد. بر اساس اطلاعات رسمی ISO، این نسخه در سال ۲۰۲۲ بازبینی و تأیید شده و همچنان نسخه معتبر منتشر شده است.
  • ISO 10993-12:2021: استاندارد آماده سازی نمونه ها و مواد مرجع برای آزمون های زیستی. این استاندارد در انتخاب و آماده سازی نمونه و تهیه عصاره برای آزمون سمیت سلولی اهمیت دارد. اصلاحیه ۱ آن در سال ۲۰۲۵ منتشر شده است.
  • ISO 14971:2019: استاندارد مدیریت ریسک تجهیزات پزشکی که چارچوب شناسایی، ارزیابی و کنترل خطرات مرتبط با محصول را فراهم می کند.

 

روش های انجام آزمون سمیت سلولی

مطابق ISO 10993-5، آزمون سمیت سلولی می تواند با روش های مختلف انجام شود. انتخاب روش به ماهیت محصول، نوع تماس و ویژگی های نمونه بستگی دارد.

آزمون عصاره (Extract Test): در این روش، عصاره تهیه شده از محصول پزشکی در تماس با سلول های کشت شده قرار می گیرد و اثر آن بر زنده مانی و وضعیت سلول ها بررسی می شود. این روش برای ارزیابی اثر مواد قابل استخراج و آزادشونده از محصول کاربرد دارد.

آزمون تماس مستقیم (Direct Contact Test): در این روش، نمونه محصول به صورت مستقیم در تماس با سلول های کشت شده قرار می گیرد. این روش برای محصولاتی که امکان تماس مستقیم آن ها با لایه سلولی وجود دارد، قابل استفاده است.

آزمون تماس غیرمستقیم (Indirect Contact Test): در این روش، تماس نمونه با سلول ها از طریق یک واسطه مانند لایه انتشار یا محیط مناسب برقرار می شود. انتخاب این روش به ویژگی های فیزیکی و شیمیایی نمونه بستگی دارد.

برای سنجش پاسخ سلولی می توان از روش های مختلف استفاده کرد. آزمون MTT و NRU از روش های شناخته شده ارزیابی زنده مانی سلولی هستند. در متن ISO 10993-5:2009، روش NRU در پیوست A و آزمون تشکیل کلونی در پیوست B ارائه شده اند. استفاده از روش MTT نیز باید با روش اجرایی معتبر و متناسب با نمونه انجام شود؛ نباید تصور کرد که صرف استفاده از نام MTT به معنی انطباق کامل آزمون با استاندارد است.

 

آیا نتیجه منفی سمیت سلولی برای اثبات زیست سازگاری کافی است؟

خیر. آزمون سمیت سلولی فقط اثرات نمونه بر سلول ها را در شرایط آزمایشگاهی بررسی می کند و نمی تواند به تنهایی تمام خطرات زیستی محصول را مشخص کند.

برای مثال، محصولی ممکن است در آزمون سمیت سلولی نتیجه قابل قبول داشته باشد، اما همچنان از نظر حساسیت زایی، تحریک بافتی، سمیت سیستمیک، ژنوتوکسیسیته یا سازگاری خونی نیازمند ارزیابی باشد. نوع این ارزیابی ها بر اساس نوع تماس محصول و ریسک های شناسایی شده تعیین می شود.

نکته مهم برای تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی

ارزیابی باید تا حد امکان محصول نهایی را در شرایطی نمایندگی کند که در عمل مورد استفاده قرار می گیرد. بنابراین، مواد اولیه، افزودنی ها، رنگ ها، پوشش ها، باقی مانده های فرایند تولید و روش استریلیزاسیون باید در ارزیابی زیستی در نظر گرفته شوند. FDA نیز در راهنمای سال ۲۰۲۳ خود بر ارزیابی مبتنی بر ریسک و بررسی محصول در شکل نهایی تأکید کرده است.

همچنین FDA تصریح می کند که جدول نقاط پایانی زیستی، چک لیست قطعی آزمون ها نیست؛ هر نقطه پایانی باید با داده های موجود، آزمون اختصاصی یا توجیه علمی مناسب بررسی شود. این راهنما مستقیما راهنمای ارائه پرونده به FDA است و نباید بدون بررسی الزامات مرجع ایرانی، به عنوان دستورالعمل الزام آور سازمان غذا و دارو یا اداره کل تجهیزات پزشکی ایران معرفی شود.

 

نتیجه برای تولیدکننده: آزمون سمیت سلولی در بسیاری از پرونده های زیست سازگاری تجهیزات پزشکی اهمیت اساسی دارد، اما ضرورت انجام آن باید با توجه به اطلاعات محصول و ارزیابی ریسک تعیین شود. اگر آزمون انجام نشود، حذف آن باید با شواهد علمی و مستندات قابل دفاع توجیه شود؛ صرف ادعای ایمن بودن مواد اولیه کافی نیست.

در آزمایشگاه سنجش ساناژن، آزمون سمیت سلولی تجهیزات پزشکی با روش های متناسب با ویژگی محصول و بر اساس الزامات ISO 10993-5 انجام می شود. برای تعیین روش مناسب و بررسی نیاز به سایر آزمون های زیست سازگاری، مشخصات محصول و شرایط تماس آن با بدن باید ارزیابی شود.

 

منابع رسمی