برای دریافت مجوز تولید تجهیزات پزشکی چه آزمون های زیست سازگاری لازم است؟

یکی از مراحل مهم در فرآیند اخذ مجوز تولید تجهیزات پزشکی، اثبات ایمنی زیستی محصول و اطمینان از سازگاری مواد تشکیل دهنده آن با بدن انسان است. تولیدکنندگان تجهیزات پزشکی برای دریافت مجوزهای لازم و عرضه محصولات خود باید متناسب با نوع محصول، محل تماس با بدن و مدت زمان تماس، شواهد علمی و آزمایشگاهی کافی درباره ایمنی زیستی محصول ارائه کنند.

آزمون های زیست سازگاری (Biocompatibility Tests) با هدف شناسایی خطرات احتمالی ناشی از تماس تجهیزات پزشکی با بدن انجام می شوند. این خطرات می توانند شامل سمیت سلولی، تحریک بافتی، حساسیت زایی، تخریب گلبول های قرمز، سمیت سیستمیک و آسیب های ژنتیکی باشند.

نکته مهم این است که برای دریافت مجوز تولید، یک فهرست ثابت از آزمون های زیست سازگاری برای تمام تجهیزات پزشکی وجود ندارد. آزمون های مورد نیاز بر اساس طبقه بندی محصول، ماهیت مواد اولیه، نوع تماس با بدن، مدت زمان تماس و ارزیابی ریسک زیستی تعیین می شوند.

مبنای تعیین آزمون های مورد نیاز برای دریافت مجوز تولید

مهم ترین مرجع بین المللی برای تعیین آزمون های زیست سازگاری، استاندارد ISO 10993-1 است. این استاندارد ارزیابی زیستی را در چارچوب مدیریت ریسک تعریف می کند و تولیدکننده را ملزم می کند خطرات ناشی از تماس محصول با بدن را به صورت علمی ارزیابی کند.

برای تعیین آزمون های مورد نیاز، ابتدا تجهیزات پزشکی در سه گروه اصلی از نظر نوع تماس طبقه بندی می شوند:

تجهیزات با تماس سطحی (Surface Devices):

این گروه شامل محصولاتی است که با سطح خارجی بدن تماس دارند. مانند پانسمان، گاز پزشکی، چسب زخم، دستکش پزشکی و برخی تجهیزات محافظتی.

در این محصولات، بسته به سالم یا آسیب دیده بودن پوست و مدت تماس، آزمون هایی مانند سمیت سلولی، حساسیت زایی و تحریک پوستی ممکن است مورد نیاز باشند.

تجهیزات با ارتباط خارجی با بدن (External Communicating Devices):

این گروه شامل تجهیزاتی است که از طریق یک مسیر خارجی با بافت، خون یا سایر مایعات بدن ارتباط برقرار می کنند. کاتترها، ست های تزریق، لوله های پزشکی و برخی تجهیزات انتقال خون در این گروه قرار می گیرند.

علاوه بر آزمون های سمیت سلولی، حساسیت زایی و تحریک، ممکن است ارزیابی سمیت سیستمیک، همولیز، سازگاری با خون، سمیت زایی ژنتیکی و سایر اثرات زیستی نیز لازم باشد.

تجهیزات کاشتنی (Implant Devices):

این گروه شامل تجهیزاتی است که به صورت موقت یا دائمی در داخل بدن قرار می گیرند؛ مانند ایمپلنت های ارتوپدی، استنت ها و برخی تجهیزات دندانپزشکی.

با توجه به نوع ماده و مدت زمان باقی ماندن در بدن، ارزیابی سمیت سلولی، حساسیت زایی، تحریک، سمیت سیستمیک، ژنوتوکسیسیته، واکنش موضعی پس از کاشت و سازگاری با خون ممکن است ضرورت داشته باشد.

در کنار نوع تماس، مدت زمان تماس نیز اهمیت اساسی دارد. در چارچوب طبقه بندی مورد استفاده FDA، تماس محدود حداکثر 24 ساعت، تماس طولانی بیش از 24 ساعت تا 30 روز و تماس بلندمدت بیش از 30 روز در نظر گرفته می شود. البته تعیین مدت مواجهه باید با توجه به شرایط واقعی و قابل پیش بینی استفاده از محصول انجام شود.

 

مهم ترین آزمون های زیست سازگاری مورد نیاز برای تولید تجهیزات پزشکی

آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity Test)

این آزمون یکی از ارزیابی های پایه در بررسی زیست سازگاری بسیاری از تجهیزات پزشکی است. هدف آن بررسی اثر عصاره یا تماس مستقیم محصول با سلول های زنده و تعیین احتمال آسیب سلولی است.

آزمون سمیت سلولی معمولا با روش های MTT، NRU یا تماس مستقیم انجام می شود.

استاندارد مرجع: ISO 10993-5

آزمون حساسیت زایی (Sensitization Test)

این آزمون برای بررسی احتمال ایجاد واکنش های حساسیتی در اثر تماس مواد تشکیل دهنده تجهیزات پزشکی با بدن انجام می شود. باقی مانده مواد شیمیایی، افزودنی ها، رنگ ها و ترکیبات آزاد شده از محصول می توانند در ارزیابی این خطر اهمیت داشته باشند.

استاندارد مرجع: ISO 10993-10

آزمون تحریک (Irritation Test)

برای بررسی احتمال ایجاد التهاب و تحریک موضعی در پوست، مخاط یا سایر بافت های بدن انجام می شود. انتخاب روش آزمون به محل تماس محصول و شرایط کاربرد آن بستگی دارد.

استاندارد مرجع: ISO 10993-23

آزمون سمیت سیستمیک (Systemic Toxicity Test)

این آزمون برای بررسی اثرات احتمالی ترکیبات آزاد شده از تجهیزات پزشکی بر اندام ها و سیستم های مختلف بدن انجام می شود. ارزیابی می تواند شامل سمیت حاد، تحت حاد، تحت مزمن یا مزمن باشد.

استاندارد مرجع: ISO 10993-11

آزمون همولیز و سازگاری با خون (Hemocompatibility Test)

برای محصولاتی که با خون تماس مستقیم یا غیر مستقیم دارند، ارزیابی اثرات نامطلوب بر اجزای خون اهمیت دارد. آزمون همولیز برای بررسی تخریب گلبول های قرمز و سایر ارزیابی های سازگاری با خون برای بررسی واکنش هایی مانند انعقاد و ترومبوز استفاده می شوند.

استاندارد مرجع: ISO 10993-4

آزمون ژنوتوکسیسیته (Genotoxicity Test)

این ارزیابی برای بررسی احتمال ایجاد آسیب ژنتیکی یا جهش در سلول ها انجام می شود. بسته به نوع محصول و خطرات شناسایی شده، آزمون هایی مانند Ames، Comet، HPRT و Micronucleus ممکن است در برنامه ارزیابی قرار گیرند.

استاندارد مرجع: ISO 10993-3

آزمون کاشت بافتی (Implantation Test)

برای محصولاتی که در بافت بدن کاشته می شوند، واکنش موضعی بافت در برابر ماده یا محصول بررسی می شود. هدف، ارزیابی التهاب، واکنش بافتی و سایر اثرات موضعی پس از کاشت است.

استاندارد مرجع: ISO 10993-6

مشخصه یابی شیمیایی و ارزیابی ریسک سم شناسی

در برخی محصولات، انجام آزمون های زیستی به تنهایی برای ارزیابی کامل ایمنی کافی نیست. در این شرایط، ترکیبات شیمیایی قابل استخراج و قابل نشت از محصول شناسایی و میزان مواجهه با آن ها بررسی می شود.

استانداردهای مرجع:

  • ISO 10993-12: آماده سازی نمونه و مواد مرجع

  • ISO 10993-18: مشخصه یابی شیمیایی مواد

  • ISO 10993-17: ارزیابی ریسک سم شناسی ترکیبات تشکیل دهنده تجهیزات پزشکی

همچنین برای محصولاتی که قابلیت تخریب دارند، استانداردهای ISO 10993-13، ISO 10993-14 و ISO 10993-15 به ترتیب برای بررسی محصولات تخریب پلیمرها، سرامیک ها و فلزات کاربرد دارند.

 

آیا برای تمام تجهیزات پزشکی انجام همه آزمون ها الزامی است؟

خیر. یکی از اشتباهات رایج تولیدکنندگان این است که تصور می کنند برای دریافت مجوز تولید هر وسیله پزشکی باید تمام آزمون های خانواده ISO 10993 انجام شود.

در واقع، انتخاب آزمون ها باید بر اساس ارزیابی ریسک زیستی انجام شود.

برای روشن شدن موضوع، چند مثال کاربردی را بررسی می کنیم:

گاز استریل و پانسمان پزشکی:

با توجه به اینکه این محصولات ممکن است با پوست سالم یا آسیب دیده تماس داشته باشند، ارزیابی سمیت سلولی، حساسیت زایی و تحریک می تواند مورد نیاز باشد. مدت تماس و نوع زخم نیز در انتخاب سایر ارزیابی ها موثر است.

کاتتر پزشکی:

از آنجا که کاتتر ممکن است با مخاط، بافت و مایعات بدن یا خون تماس داشته باشد، علاوه بر سمیت سلولی، ارزیابی حساسیت زایی، تحریک، سمیت سیستمیک و در صورت تماس با خون، سازگاری با خون اهمیت دارد.

سرنگ و ست تزریق:

به دلیل ارتباط این محصولات با مسیر ورود مایعات به بدن، سمیت سلولی، حساسیت زایی، تحریک، سمیت سیستمیک و بسته به مسیر تماس و شرایط استفاده، ارزیابی سازگاری با خون و سایر خطرات زیستی باید بررسی شوند.

ایمپلنت ارتوپدی:

به دلیل تماس طولانی مدت یا دائمی با بافت و استخوان، ارزیابی های گسترده تری شامل سمیت سلولی، حساسیت زایی، تحریک، سمیت سیستمیک، ژنوتوکسیسیته، واکنش موضعی پس از کاشت و در صورت لزوم مشخصه یابی شیمیایی و محصولات تخریب مورد نیاز است.

توجه داشته باشید که این مثال ها فهرست قطعی آزمون های الزامی هر محصول نیستند و برنامه نهایی باید با توجه به طراحی، مواد، فرآیند تولید و شرایط کاربرد تعیین شود.

 

آیا آزمون های زیست سازگاری باید روی محصول نهایی انجام شوند؟

یکی از نکات مهم در ارزیابی زیست سازگاری، انتخاب نمونه مناسب برای انجام آزمون است.

در حالت کلی، نمونه آزمایشگاهی باید نماینده محصول نهایی و شرایط واقعی استفاده از آن باشد. بنابراین، صرف ارائه اطلاعات مواد اولیه یا نتایج آزمون مواد خام، لزوما برای اثبات ایمنی زیستی محصول نهایی کافی نیست.

موارد زیر باید در آماده سازی و انتخاب نمونه مورد توجه قرار گیرند:

  • ترکیب مواد اولیه و اجزای تشکیل دهنده محصول

  • فرآیند تولید و شرایط ساخت

  • مواد افزودنی، رنگ ها و پوشش های مورد استفاده

  • فرآیند شستشو و پاکسازی محصول

  • روش استریلیزاسیون و باقی مانده مواد استریل کننده

  • شرایط بسته بندی و نگهداری

  • روش آماده سازی نمونه و استخراج مطابق ISO 10993-12

برای مثال، اگر یک محصول پزشکی با گاز اتیلن اکساید استریل شده باشد، بررسی باقی مانده اتیلن اکساید و محصولات مرتبط با آن نیز اهمیت دارد که بر اساس ISO 10993-7 انجام می شود.

همچنین تغییر در مواد اولیه، فرمولاسیون، فرآیند تولید یا روش استریلیزاسیون می تواند بر اعتبار نتایج قبلی زیست سازگاری اثر بگذارد و نیاز به ارزیابی مجدد ایجاد کند.

 

استانداردهای اصلی مورد استفاده در ارزیابی زیست سازگاری تجهیزات پزشکی

مهم ترین استانداردهای مرتبط عبارت اند از:

  • ISO 10993-1: اصول ارزیابی زیستی در چارچوب مدیریت ریسک

  • ISO 10993-2: الزامات رفاه حیوانات آزمایشگاهی

  • ISO 10993-3: ارزیابی ژنوتوکسیسیته، سرطان زایی و سمیت تولید مثلی و تکاملی

  • ISO 10993-4: ارزیابی برهمکنش تجهیزات پزشکی با خون

  • ISO 10993-5: آزمون سمیت سلولی

  • ISO 10993-6: ارزیابی اثرات موضعی پس از کاشت

  • ISO 10993-7: ارزیابی باقی مانده های اتیلن اکساید

  • ISO 10993-10: آزمون حساسیت زایی

  • ISO 10993-11: آزمون سمیت سیستمیک

  • ISO 10993-12: آماده سازی نمونه و مواد مرجع

  • ISO 10993-13: محصولات تخریب پلیمرها

  • ISO 10993-14: محصولات تخریب سرامیک ها

  • ISO 10993-15: محصولات تخریب فلزات

  • ISO 10993-16: مطالعات سم شناسی و فارماکوکینتیک محصولات تخریب و مواد قابل استخراج

  • ISO 10993-17: ارزیابی ریسک سم شناسی ترکیبات تشکیل دهنده تجهیزات پزشکی

  • ISO 10993-18: مشخصه یابی شیمیایی مواد

  • ISO 10993-23: آزمون تحریک

همچنین استاندارد ISO 14971 برای مدیریت ریسک تجهیزات پزشکی در کنار ارزیابی زیستی اهمیت دارد.

نکته به روز استانداردی: آخرین ویرایش منتشر شده ISO 10993-1 در تاریخ نوامبر 2025، نسخه ISO 10993-1:2025 است که جایگزین نسخه 2018 شده است. با این حال، تولیدکنندگان باید نسخه مورد پذیرش مرجع نظارتی مربوطه را نیز بررسی کنند. انتشار نسخه جدید به معنای پذیرش خودکار آن در تمام نظام های رگولاتوری نیست.

 

آیا نتایج آزمایشگاه همکار غذا و دارو برای دریافت مجوز تولید تجهیزات پزشکی قابل استفاده است؟

نتایج آزمون های انجام شده در آزمایشگاه های دارای مجوز و دامنه فعالیت مرتبط می توانند به عنوان بخشی از مستندات فنی و شواهد ارزیابی ایمنی محصول مورد استفاده قرار گیرند.

با این حال، پذیرش نهایی گزارش آزمایشگاهی به الزامات اداره کل تجهیزات پزشکی، نوع محصول، آزمون مورد نظر، دامنه تایید صلاحیت یا مجوز آزمایشگاه و شرایط پرونده محصول بستگی دارد.

بنابراین، صرف همکار بودن یک آزمایشگاه با سازمان غذا و دارو به معنای پذیرش خودکار تمام نتایج آن برای همه پرونده های تجهیزات پزشکی نیست. تولیدکننده باید پیش از انجام آزمون، پذیرش آزمایشگاه و دامنه آزمون مورد نظر را با مرجع مربوطه بررسی کند.

همچنین باید توجه داشت که من در منابع رسمی در دسترس، فهرست واحد و به روزی از آزمون های اجباری اداره کل تجهیزات پزشکی ایران برای تمام گروه های محصول پیدا نکردم؛ بنابراین نمی توان یک چک لیست ثابت را به عنوان الزام قطعی این اداره کل معرفی کرد.

انجام آزمون های زیست سازگاری در آزمایشگاه سنجش ساناژن

آزمایشگاه سنجش ساناژن با ارائه خدمات آزمون های زیست سازگاری و سم شناسی، به تولیدکنندگان تجهیزات و ملزومات پزشکی در ارزیابی ایمنی زیستی محصولات کمک می کند.

برخی از خدمات مرتبط عبارت اند از:

  • آزمون سمیت سلولی به روش MTT

  • آزمون سمیت سلولی به روش NRU

  • آزمون تماس مستقیم (Direct Contact)

  • آزمون همولیز (Hemolysis)

  • آزمون های ژنوتوکسیسیته شامل Ames، Comet، HPRT و Micronucleus

  • ارزیابی های مرتبط با سمیت سیستمیک

  • خدمات و ارزیابی های سم شناسی مرتبط با تجهیزات پزشکی

پیش از ارسال نمونه، پیشنهاد می شود نوع محصول، ترکیبات سازنده، محل تماس با بدن و مدت زمان تماس مشخص شود تا آزمون های مورد نیاز بر اساس استانداردهای مربوطه انتخاب شوند.

برای دریافت مشاوره درباره انتخاب آزمون های زیست سازگاری، بررسی الزامات استانداردی و برنامه ریزی آزمایش های مورد نیاز برای پرونده تولید تجهیزات پزشکی، با کارشناسان آزمایشگاه سنجش ساناژن تماس بگیرید.

منابع رسمی 

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com