تست سمیت سلولی چیست و چگونه انجام می شود؟

تست سمیت سلولی (Cytotoxicity Test) یکی از آزمون های اصلی ارزیابی زیست سازگاری تجهیزات و ملزومات پزشکی است که برای بررسی اثرات نامطلوب یک وسیله پزشکی، مواد اولیه یا ترکیبات آزاد شده از آن بر سلول های زنده انجام می شود.

هدف این آزمون مشخص کردن این موضوع است که آیا تماس سلول ها با نمونه یا عصاره حاصل از آن باعث کاهش زنده مانی سلولی، اختلال در فعالیت متابولیکی، آسیب به غشای سلولی یا مرگ سلول می شود یا خیر.

این آزمون به ویژه برای محصولاتی اهمیت دارد که به صورت مستقیم یا غیر مستقیم با بافت های بدن، خون یا سایر محیط های زیستی تماس دارند.

نکته مهم: تست سمیت سلولی به تنهایی اثبات کننده زیست سازگاری کامل یک وسیله پزشکی نیست؛ بلکه یکی از بخش های ارزیابی زیستی محصول بر اساس نوع تماس، مدت تماس و ارزیابی ریسک آن محسوب می شود.

استانداردهای مورد استفاده در تست سمیت سلولی

مهم ترین استاندارد اختصاصی این آزمون، ISO 10993-5 با عنوان Biological evaluation of medical devices – Part 5: Tests for in vitro cytotoxicity است. این استاندارد روش های ارزیابی سمیت سلولی تجهیزات پزشکی را در شرایط آزمایشگاهی (In Vitro) تشریح می کند.

همچنین استانداردهای زیر در طراحی و اجرای آزمون نقش دارند:

  • ISO 10993-1: چارچوب ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی و تعیین آزمون های مورد نیاز بر اساس نوع و مدت تماس با بدن.

  • ISO 10993-12: الزامات مربوط به آماده سازی نمونه، انتخاب مواد مرجع و تهیه عصاره برای آزمون های زیستی.

  • ISO 10993-5: استاندارد اصلی برای طراحی و اجرای آزمون سمیت سلولی و تفسیر نتایج.

روش های انجام تست سمیت سلولی

بر اساس ISO 10993-5، ارزیابی سمیت سلولی تجهیزات پزشکی عمدتا با سه رویکرد انجام می شود:

روش عصاره گیری (Extract Test)

در این روش ابتدا از نمونه پزشکی، عصاره تهیه می شود و سپس عصاره حاصل در معرض سلول های کشت شده قرار می گیرد.

مراحل کلی عبارتند از:

  • انتخاب و آماده سازی نمونه مطابق ویژگی های محصول و الزامات ISO 10993-12.

  • استخراج نمونه در محیط مناسب و تحت شرایط تعیین شده در پروتکل آزمون.

  • کشت سلول های مناسب در پلیت های کشت سلولی و فراهم کردن شرایط رشد مطلوب.

  • افزودن عصاره نمونه به سلول ها و قرار دادن پلیت ها در انکوباتور.

  • ارزیابی اثر عصاره بر زنده مانی و وضعیت سلول ها با روش های مناسب.

  • مقایسه نتایج نمونه با کنترل منفی و کنترل مثبت.

این روش برای محصولاتی مناسب است که ترکیبات قابل استخراج از آن ها ممکن است در تماس با بافت های بدن آزاد شوند.

روش تماس مستقیم (Direct Contact Test)

در روش تماس مستقیم، قطعه ای از وسیله پزشکی یا ماده مورد ارزیابی مستقیما روی لایه سلولی قرار می گیرد.

در این روش، سلول ها در شرایط مناسب کشت داده می شوند و پس از تشکیل لایه سلولی، نمونه روی آن ها قرار می گیرد. سپس اثر تماس مستقیم نمونه بر سلول ها از نظر تغییرات مورفولوژیک، تخریب سلولی و کاهش زنده مانی بررسی می شود.

این روش برای ارزیابی موادی که امکان تماس مستقیم با سلول ها دارند، کاربرد دارد؛ البته شکل، اندازه و ویژگی های فیزیکی نمونه باید به گونه ای باشد که اجرای آزمون و تفسیر نتایج امکان پذیر باشد.

روش انتشار از طریق آگار (Agar Diffusion Test)

در این روش یک لایه آگار مناسب روی سطح سلول های کشت شده قرار می گیرد و نمونه روی آگار گذاشته می شود. ترکیبات قابل انتشار از نمونه می توانند از لایه آگار عبور کرده و به سلول ها برسند.

پس از دوره تماس، ناحیه اطراف نمونه از نظر تغییرات مورفولوژیک، تخریب سلولی و ایجاد هاله سمیت بررسی می شود.

این روش به ویژه برای بررسی اثر ترکیبات قابل انتشار از مواد جامد کاربرد دارد.

مراحل انجام تست سمیت سلولی با روش MTT

یکی از روش های پرکاربرد برای ارزیابی کمی سمیت سلولی، آزمون MTT است. این روش بر اساس فعالیت متابولیکی سلول های زنده انجام می شود.

آماده سازی سلول ها

در بسیاری از مطالعات سمیت سلولی تجهیزات پزشکی از رده سلولی فیبروبلاست موشی L-929 استفاده می شود. این سلول ها در محیط کشت مناسب، مانند MEM یا محیط توصیه شده برای رده سلولی، همراه با مکمل های مورد نیاز نگهداری می شوند.

سلول ها باید از نظر آلودگی، مورفولوژی، تراکم و وضعیت رشد بررسی شوند. سپس با تراکم مناسب در پلیت ۹۶ خانه کشت داده می شوند تا در زمان شروع مواجهه، شرایط سلولی یکنواخت و قابل ارزیابی باشد.

آماده سازی عصاره نمونه

نمونه پزشکی بر اساس نوع محصول، جنس ماده و شکل فیزیکی آن آماده می شود. در صورت انتخاب روش عصاره گیری، نمونه در محیط استخراج مناسب و تحت شرایط مشخص شده در روش آزمون قرار می گیرد.

نکته مهم این است که نسبت سطح یا جرم نمونه به حجم محیط استخراج نباید به صورت دلخواه انتخاب شود. این نسبت باید با توجه به ویژگی نمونه و الزامات ISO 10993-12 تعیین شود.

مواجهه سلول ها با عصاره

پس از آماده شدن سلول ها، محیط کشت با عصاره نمونه جایگزین می شود. سلول ها برای مدت تعیین شده در پروتکل با عصاره مواجه می شوند.

در این مرحله باید کنترل منفی، کنترل مثبت و در صورت لزوم کنترل های اختصاصی مربوط به روش آزمون در نظر گرفته شوند تا اعتبار نتایج قابل ارزیابی باشد.

افزودن معرف MTT

معرف MTT به چاهک های آزمایش اضافه می شود. این ماده توسط سلول های دارای فعالیت متابولیکی به ترکیب نامحلول بنفش رنگی به نام فورمازان (Formazan) تبدیل می شود.

در ادامه، بلورهای فورمازان با حلال مناسب حل می شوند تا محلول یکنواختی ایجاد شود. سپس جذب نوری با دستگاه میکروپلیت ریدر در طول موج مناسب برای روش اعتبارسنجی شده آزمایش اندازه گیری می شود.

محاسبه درصد زنده مانی سلولی

درصد زنده مانی سلول ها با مقایسه جذب نوری نمونه با کنترل منفی محاسبه می شود.

تفسیر نتایج تست سمیت سلولی

یکی از معیارهای مهم در ISO 10993-5، کاهش زنده مانی سلولی نسبت به کنترل منفی است.

بر اساس معیار رایج این استاندارد، کاهش زنده مانی سلولی بیش از ۳۰ درصد، یعنی زنده مانی کمتر از ۷۰ درصد، نشان دهنده اثر سمیت سلولی بالقوه است.

البته تفسیر نهایی باید با توجه به نوع روش آزمون، اعتبار کنترل ها، تکرارپذیری نتایج و سایر مشاهدات سلولی انجام شود. برای مثال، تغییرات مورفولوژیک سلول ها نیز در ارزیابی کیفی اهمیت دارند.

توجه: نتیجه منفی در آزمون MTT به تنهایی به معنای اثبات ایمنی زیستی کامل محصول نیست. همچنین در محصولاتی که رنگ، کدورت یا فعالیت شیمیایی خاص دارند، احتمال تداخل نمونه با معرف یا سیگنال اندازه گیری وجود دارد و باید کنترل های مناسب برای بررسی این تداخل ها در نظر گرفته شوند.

سایر روش های ارزیابی سمیت سلولی

علاوه بر MTT، روش های دیگری نیز برای بررسی سمیت سلولی مورد استفاده قرار می گیرند:

  • NRU (Neutral Red Uptake): بر اساس توانایی سلول های زنده در جذب و نگهداری رنگ قرمز خنثی در لیزوزوم ها.

  • XTT: بر اساس تبدیل نمک تترازولیوم به محصول رنگی محلول توسط فعالیت متابولیکی سلول ها.

  • WST-1: روشی رنگ سنجی برای ارزیابی فعالیت متابولیکی و زنده مانی سلول ها.

  • LDH Assay: بر اساس آزاد شدن آنزیم لاکتات دهیدروژناز از سلول های آسیب دیده و تخریب شده.

  • Colony Formation Assay: برای بررسی توانایی سلول ها در حفظ قابلیت تکثیر و تشکیل کلونی پس از مواجهه با نمونه.

انتخاب روش مناسب به ماهیت محصول، نوع اثر احتمالی، ویژگی های نمونه و هدف ارزیابی بستگی دارد. همه این روش ها لزوما برای هر محصول لازم نیستند و باید در چارچوب روش معتبر و مناسب انتخاب شوند.

کنترل های ضروری در آزمون سمیت سلولی

برای اطمینان از اعتبار نتایج، استفاده از کنترل های مناسب اهمیت زیادی دارد:

  • کنترل منفی (Negative Control): ماده یا شرایطی که انتظار نمی رود اثر سمیت سلولی قابل توجهی ایجاد کند.

  • کنترل مثبت (Positive Control): ماده ای با اثر سمیت سلولی شناخته شده که پاسخ مورد انتظار سیستم آزمون را بررسی می کند.

  • کنترل بلانک (Blank Control): برای بررسی جذب زمینه ای معرف ها و محیط کشت.

  • کنترل تداخل نمونه: در مواردی که نمونه ممکن است با معرف MTT یا روش اندازه گیری تداخل ایجاد کند.

چه محصولاتی به تست سمیت سلولی نیاز دارند؟

بسته به نوع تماس با بدن و ارزیابی ریسک، محصولات زیر ممکن است به آزمون سمیت سلولی نیاز داشته باشند:

  • گاز پزشکی و پانسمان زخم

  • چسب های پزشکی و چسب های جراحی

  • سرنگ و تجهیزات تزریق

  • کاتترها و لوله های پزشکی

  • دستکش های پزشکی

  • محصولات دندانپزشکی

  • ایمپلنت ها و مواد کاشتنی

  • تجهیزات و ملزومات پزشکی دارای تماس با پوست، بافت یا خون

توجه داشته باشید که این فهرست به معنای الزام یکسان آزمون برای تمام محصولات نیست. انتخاب آزمون باید بر اساس نوع و مدت تماس، مواد تشکیل دهنده، فرایند ساخت، استریلیزاسیون و مستندات ارزیابی زیستی انجام شود.

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com