آزمایشگاه همکار غذا و دارو فرآورده های زیستی و بیولوژیک
فرآورده های زیستی و بیولوژیک از گروه محصولات حساس و تخصصی حوزه سلامت هستند که با استفاده از موجودات زنده، سلول ها، بافت ها، میکروارگانیسم ها یا مواد حاصل از فرایندهای زیستی تولید می شوند. این محصولات به دلیل پیچیدگی ساختار، حساسیت به شرایط تولید و نگهداری و احتمال تغییر ویژگی های زیستی، به آزمون های کنترل کیفیت و ارزیابی ایمنی دقیق نیاز دارند.
آزمایشگاه همکار غذا و دارو فرآورده های زیستی و بیولوژیک با انجام آزمون های شیمیایی، فیزیکوشیمیایی، میکروبی، زیستی و ایمنی، می تواند در ارزیابی کیفیت مواد اولیه، محصولات حین تولید و فرآورده نهایی نقش داشته باشد. نوع آزمون های مورد نیاز به ماهیت محصول، روش تولید، مسیر مصرف، ادعای عملکردی و الزامات سازمان غذا و دارو بستگی دارد.
فرآورده های زیستی و بیولوژیک شامل چه محصولاتی هستند؟
این گروه طیف گسترده ای از محصولات را در بر می گیرد که مهم ترین آن ها عبارت اند از:
-
واکسن ها: فرآورده های پیشگیری کننده از بیماری های عفونی که ممکن است حاوی آنتی ژن های میکروبی، ویروس های تضعیف شده یا غیرفعال، پروتئین های نوترکیب یا اجزای دیگر عوامل بیماری زا باشند.
-
داروهای بیولوژیک: محصولاتی مانند آنتی بادی های مونوکلونال، پروتئین های درمانی، فاکتورهای رشد و آنزیم های درمانی.
-
فرآورده های خونی و مشتقات پلاسما: مانند آلبومین، ایمونوگلوبولین ها و فاکتورهای انعقادی.
-
محصولات نوترکیب: پروتئین ها و سایر مولکول های زیستی تولید شده با فناوری مهندسی ژنتیک.
-
محصولات سلولی و بافتی: شامل سلول های درمانی، فرآورده های مهندسی بافت و برخی محصولات مبتنی بر سلول های بنیادی.
-
محصولات ژن درمانی: فرآورده هایی که برای انتقال یا اصلاح مواد ژنتیکی با هدف درمان یا پیشگیری از بیماری طراحی شده اند.
-
کیت ها و مواد زیستی تشخیصی: مانند آنتی ژن ها، آنتی بادی ها، آنزیم ها و مواد مرجع زیستی مورد استفاده در آزمون های تشخیصی.
-
پروبیوتیک ها و فرآورده های میکروبی زنده: محصولاتی که حاوی سویه های مشخص میکروارگانیسم های زنده هستند و کیفیت آن ها به هویت، خلوص و تعداد میکروبی وابسته است.
چه آزمون هایی برای فرآورده های زیستی و بیولوژیک انجام می شود؟
آزمون های کنترل کیفیت این محصولات باید متناسب با ماهیت زیستی آن ها انتخاب شوند. برای مثال، آزمون مناسب یک واکسن ویروسی با آزمون مورد نیاز یک آنتی بادی مونوکلونال یا فرآورده سلولی یکسان نیست.
آزمون های هویت و شناسایی
هدف از این آزمون ها، تایید هویت ماده موثره یا جزء زیستی محصول است. روش انتخابی به نوع مولکول یا عامل زیستی بستگی دارد.
روش های متداول عبارت اند از:
-
ELISA برای شناسایی یا اندازه گیری آنتی ژن ها، آنتی بادی ها و برخی پروتئین ها
-
PCR و Real-time PCR برای شناسایی توالی های ژنتیکی اختصاصی
-
توالی یابی ژنتیکی برای بررسی توالی و هویت ژنتیکی در موارد لازم
-
SDS-PAGE و الکتروفورز برای بررسی الگوی پروتئینی و خلوص نسبی
-
HPLC و روش های کروماتوگرافی مرتبط برای بررسی ویژگی های مولکولی و ناخالصی ها
-
طیف سنجی جرمی برای شناسایی و مشخصه یابی پروتئین ها و سایر مولکول های زیستی
آزمون های خلوص و ناخالصی ها
در فرایند تولید محصولات بیولوژیک ممکن است ناخالصی هایی از مواد اولیه، محیط کشت، سلول میزبان یا مراحل پایین دستی تولید باقی بمانند. بررسی این ناخالصی ها برای ارزیابی کیفیت و ایمنی محصول اهمیت دارد.
برخی آزمون های مرتبط عبارت اند از:
-
اندازه گیری پروتئین های باقی مانده از سلول میزبان (HCP)
-
بررسی DNA باقی مانده از سلول میزبان
-
اندازه گیری پروتئین های تجمع یافته یا تخریب شده
-
بررسی ناخالصی های فرایندی و مواد باقی مانده از مراحل خالص سازی
-
بررسی خلوص پروتئینی با روش های کروماتوگرافی و الکتروفورز
-
بررسی اندوتوکسین های باکتریایی
آزمون های میکروبی و کنترل آلودگی
آلودگی میکروبی در فرآورده های زیستی می تواند ایمنی و کیفیت محصول را تحت تاثیر قرار دهد. بر اساس نوع محصول و شکل مصرف، آزمون های متفاوتی ممکن است مورد نیاز باشد.
مهم ترین آزمون ها شامل موارد زیر هستند:
-
آزمون استریلیتی برای بررسی عدم وجود میکروارگانیسم های زنده قابل رشد در محصولات دارای الزام استریلیتی
-
آزمون بار میکروبی برای تعیین تعداد میکروارگانیسم های قابل رشد در مواد یا محصولات غیر استریل
-
آزمون اندوتوکسین باکتریایی برای بررسی وجود مواد تب زا ناشی از باکتری های گرم منفی
-
آزمون مایکوپلاسما برای شناسایی آلودگی های مایکوپلاسمایی، به ویژه در محصولات تولید شده با کشت سلولی
-
آزمون شناسایی میکروارگانیسم های مشخص و عوامل آلودگی
-
آزمون کنترل آلودگی در محیط های کشت سلولی و مواد اولیه زیستی
آزمون های فعالیت زیستی و قدرت اثر (Potency)
یکی از ویژگی های مهم فرآورده های بیولوژیک، عملکرد زیستی آن ها است. صرف شناسایی یک پروتئین یا آنتی ژن برای اثبات کیفیت محصول کافی نیست و در بسیاری از موارد باید فعالیت عملکردی آن نیز بررسی شود.
برای نمونه:
-
سنجش فعالیت زیستی پروتئین های درمانی
-
بررسی توان اتصال آنتی بادی به آنتی ژن هدف
-
ارزیابی فعالیت خنثی کنندگی در برخی واکسن ها و آنتی بادی ها
-
بررسی فعالیت آنزیمی فرآورده های حاوی آنزیم
-
ارزیابی زنده مانی و عملکرد سلول ها در فرآورده های سلولی
-
سنجش توان تحریک پاسخ ایمنی در آزمون های متناسب با نوع محصول
آزمون های ایمنی زیستی
آزمون های ایمنی با هدف شناسایی خطرات احتمالی ناشی از مصرف فرآورده انجام می شوند. انتخاب آن ها به نوع محصول، مسیر تجویز و ویژگی های ماده موثره بستگی دارد.
این آزمون ها می توانند شامل موارد زیر باشند:
-
ارزیابی سمیت سلولی (Cytotoxicity)
-
بررسی واکنش های نامطلوب سلولی
-
ارزیابی ایمنی زیستی و سازگاری با بافت در محصولات مرتبط
-
بررسی احتمال وجود عوامل ویروسی ناخواسته در محصولات تولید شده با مواد زیستی
-
ارزیابی ایمنی در مطالعات متناسب با نوع فرآورده
-
بررسی ایمنی مواد جانبی و ناخالصی های باقیمانده
آزمون های پایداری و شرایط نگهداری
بسیاری از فرآورده های زیستی در برابر تغییرات دما، نور، رطوبت، تکان و شرایط حمل و نقل حساس هستند. به همین دلیل، پایداری آن ها باید با توجه به ویژگی های محصول و بسته بندی ارزیابی شود.
برخی از شاخص های قابل بررسی عبارت اند از:
-
حفظ مقدار ماده موثره در طول زمان
-
حفظ فعالیت زیستی و قدرت اثر
-
بررسی تشکیل تجمعات پروتئینی
-
بررسی تغییرات ساختاری و تخریب مولکولی
-
کنترل pH و ویژگی های فیزیکوشیمیایی
-
بررسی پایداری در شرایط نگهداری توصیه شده
-
ارزیابی پایداری پس از بازسازی یا آماده سازی، در صورت کاربرد
استانداردها و دستورالعمل های مرتبط با آزمون فرآورده های زیستی و بیولوژیک
کنترل کیفیت فرآورده های زیستی بر اساس یک استاندارد واحد انجام نمی شود. بسته به نوع محصول، ویژگی ماده موثره، روش تولید و الزامات مرجع قانونی، ممکن است از استانداردهای فارماکوپه ای، راهنماهای بین المللی ICH، دستورالعمل های سازمان جهانی بهداشت (WHO) و استانداردهای عمومی صلاحیت آزمایشگاه استفاده شود.
مهم ترین مراجع و استانداردهای مرتبط عبارت اند از:
راهنماهای ICH برای فرآورده های بیولوژیک
راهنماهای ICH از مهم ترین مراجع بین المللی برای ارزیابی کیفیت فرآورده های بیوتکنولوژی و بیولوژیک هستند.
– ICH Q5A(R2): ارزیابی ایمنی ویروسی فرآورده های بیوتکنولوژی
این راهنما به بررسی آلودگی های ویروسی احتمالی در محصولات تولید شده با استفاده از رده های سلولی انسانی یا حیوانی می پردازد. ارزیابی ویروس های ناخواسته، آزمون های شناسایی ویروس و بررسی توانایی فرایند تولید در حذف یا غیرفعال سازی ویروس ها از موضوعات اصلی آن است. این راهنما در سال 2023 به مرحله نهایی هماهنگ سازی رسید.
– ICH Q5B: بررسی سازه بیان ژنی در سلول های تولید کننده پروتئین های نوترکیب
برای بررسی ویژگی های سازه ژنتیکی مورد استفاده در تولید پروتئین های نوترکیب کاربرد دارد.
– ICH Q5C: آزمون پایداری فرآورده های بیوتکنولوژی و بیولوژیک
این راهنما اصول طراحی مطالعات پایداری، بررسی تغییرات ساختاری، خلوص و فعالیت زیستی محصول در طول زمان و تعیین شرایط نگهداری و تاریخ انقضا را تشریح می کند.
– ICH Q5D: تعیین و مشخصه یابی بسترهای سلولی مورد استفاده در تولید فرآورده های بیولوژیک
در ارزیابی رده های سلولی انسانی، حیوانی و میکروبی مورد استفاده در تولید محصولات بیولوژیک و بررسی بانک های سلولی کاربرد دارد.
– ICH Q5E: بررسی قابلیت مقایسه فرآورده های بیوتکنولوژی پس از تغییر فرایند تولید
برای بررسی این موضوع استفاده می شود که آیا تغییرات فرایند تولید، کیفیت، ایمنی یا اثربخشی محصول را تحت تاثیر قرار داده است یا خیر.
– ICH Q6B: مشخصات، روش های آزمون و معیارهای پذیرش فرآورده های بیوتکنولوژی و بیولوژیک
یکی از مهم ترین راهنماها برای تعیین شاخص های کنترل کیفیت محصولات پروتئینی و فرآورده های حاصل از سیستم های کشت سلولی است. این راهنما به تعیین مشخصات هویت، خلوص، قدرت اثر، فعالیت زیستی و معیارهای پذیرش محصول می پردازد.
استانداردهای فارماکوپه ای و آزمون های میکروبی
فارماکوپه ها روش های آزمون و الزامات اختصاصی برای کنترل کیفیت داروها و فرآورده های بیولوژیک ارائه می کنند. فارماکوپه اروپا (Ph. Eur.) و فارماکوپه آمریکا (USP) از مراجع مهم در این زمینه هستند.
برخی از فصل های مهم فارماکوپه اروپا عبارت اند از:
– Ph. Eur. 2.6.1: آزمون استریلیتی (Sterility Test)
برای بررسی عدم وجود میکروارگانیسم های زنده قابل رشد در فرآورده هایی که باید استریل باشند.
– Ph. Eur. 2.6.7: آزمون مایکوپلاسما (Mycoplasmas)
برای شناسایی آلودگی مایکوپلاسمایی، به ویژه در محصولات مرتبط با کشت سلولی.
– Ph. Eur. 2.6.8: آزمون پیروژنی (Pyrogens)
برای ارزیابی وجود مواد تب زا در فرآورده های دارویی و زیستی.
– Ph. Eur. 2.6.12: شمارش میکروبی فرآورده های غیر استریل
برای تعیین تعداد میکروارگانیسم های هوازی و قارچ ها و مخمرها در محصولات غیر استریل.
– Ph. Eur. 2.6.13: آزمون میکروارگانیسم های مشخص
برای بررسی حضور یا عدم حضور میکروارگانیسم های خاص بر اساس نوع محصول.
– Ph. Eur. 2.6.14: آزمون اندوتوکسین های باکتریایی (Bacterial Endotoxins)
برای اندازه گیری اندوتوکسین های باکتریایی و ارزیابی خطر ناشی از آلودگی های گرم منفی.
– Ph. Eur. 2.6.16: بررسی عوامل خارجی در واکسن های ویروسی انسانی
برای بررسی عوامل ویروسی ناخواسته در واکسن های ویروسی انسانی.
– Ph. Eur. 2.6.27: بررسی میکروبی فرآورده های مبتنی بر سلول
برای کنترل میکروبی فرآورده های سلولی.
– Ph. Eur. 2.6.32: آزمون اندوتوکسین با استفاده از روش Recombinant Factor C
یک روش جایگزین مبتنی بر معرف نوترکیب برای اندازه گیری اندوتوکسین باکتریایی است.
این فصل ها از مراجع مهم انتخاب روش آزمون هستند، اما کاربرد هر کدام باید با توجه به نوع فرآورده و الزام فارماکوپه ای آن تعیین شود.
دستورالعمل های سازمان جهانی بهداشت (WHO)
سازمان جهانی بهداشت دستورالعمل های تخصصی متعددی برای تولید، کنترل کیفیت و ارزیابی ایمنی فرآورده های بیولوژیک منتشر کرده است.
مهم ترین موارد عبارت اند از:
-
WHO TRS 822: شامل دستورالعمل های مرتبط با تضمین کیفیت فرآورده های بیولوژیک و اصول تولید خوب این محصولات.
-
WHO TRS 872: شامل الزامات عمومی استریلیتی مواد و فرآورده های بیولوژیک.
-
WHO TRS 978: شامل توصیه هایی برای ارزیابی کشت سلولی به عنوان بستر تولید فرآورده های بیولوژیک و مشخصه یابی بانک های سلولی.
-
WHO TRS 1068 (2026): گزارش کمیته تخصصی استانداردسازی فرآورده های بیولوژیک که موضوعاتی مانند واکسن ها، محصولات بیوتراپی، فرآورده های خونی و محصولات درمانی سلولی و ژنی را پوشش می دهد.
همچنین WHO در سال 2025 راهنمایی جدیدی درباره جایگزینی یا حذف آزمون های حیوانی در کنترل کیفیت فرآورده های بیولوژیک منتشر کرده است که بر استفاده از روش های جایگزین معتبر و مبتنی بر آزمون های برون تنی در صورت امکان تاکید دارد.
استاندارد ISO/IEC 17025:2017
این استاندارد الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاه های آزمون و کالیبراسیون را مشخص می کند. مواردی مانند مدیریت کیفیت، صلاحیت کارکنان، اعتبارسنجی روش های آزمون، ردیابی پذیری اندازه گیری ها، کنترل تجهیزات و اطمینان از صحت نتایج در محدوده آن قرار می گیرند.
ISO/IEC 17025 به خودی خود روش اختصاصی آزمون واکسن، آنتی بادی یا سایر فرآورده های بیولوژیک نیست؛ بلکه چارچوبی برای اثبات صلاحیت آزمایشگاه در انجام آزمون های تعریف شده در دامنه فعالیت آن است.
استانداردهای مرتبط با تجهیزات پزشکی زیستی
اگر محصول مورد بررسی یک تجهیز پزشکی یا ماده زیستی مورد استفاده در ساخت تجهیزات پزشکی باشد، استانداردهای خانواده ISO 10993 نیز ممکن است کاربرد داشته باشند.
-
ISO 10993-1:2025: ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی در چارچوب مدیریت ریسک.
-
ISO 10993-2:2022: الزامات مربوط به رفاه و مراقبت از حیوانات در آزمون های زیستی.
-
ISO 10993-3:2026: ارزیابی سمیت ژنی، سرطان زایی و سمیت تولید مثلی و تکاملی.
-
ISO/TS 10993-19:2020: مشخصه یابی فیزیکوشیمیایی، مورفولوژیکی و توپوگرافی مواد مورد استفاده در تجهیزات پزشکی.
توجه داشته باشید که استانداردهای ISO 10993 عمدتا برای ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی و مواد سازنده آن ها هستند و نباید به عنوان استاندارد عمومی کنترل کیفیت داروهای بیولوژیک، واکسن ها یا آنتی بادی های درمانی معرفی شوند.
مراحل ارزیابی و کنترل کیفیت فرآورده های زیستی
فرایند ارزیابی کیفیت این محصولات معمولا در چند مرحله انجام می شود:
بررسی مشخصات محصول و مستندات فنی: ابتدا نوع فرآورده، ترکیبات، ماده موثره، روش تولید، شرایط نگهداری و کاربرد محصول بررسی می شود.
تعیین آزمون های مورد نیاز: بر اساس ماهیت محصول و الزامات قانونی، آزمون های هویت، خلوص، فعالیت زیستی، آلودگی میکروبی و ایمنی انتخاب می شوند.
آماده سازی و پذیرش نمونه: نمونه دریافتی از نظر شرایط حمل و نقل، بسته بندی، مقدار و وضعیت نگهداری بررسی می شود. در محصولات حساس، رعایت زنجیره سرد اهمیت ویژه ای دارد.
انجام آزمون های تخصصی: آزمون ها با روش های معتبر و متناسب با نوع فرآورده انجام می شوند. روش های آزمایشگاهی باید در صورت لزوم اعتبارسنجی یا صحه گذاری شده باشند.
تحلیل و تفسیر نتایج: نتایج به دست آمده با مشخصات فنی محصول، معیارهای پذیرش و الزامات مرجع مربوط مقایسه می شوند.
تهیه گزارش آزمون: در نهایت نتایج آزمون و اطلاعات مربوط به روش های مورد استفاده در قالب گزارش آزمایشگاهی ارائه می شوند.
چه عواملی در انتخاب آزمون های مورد نیاز موثر هستند؟
تمام فرآورده های زیستی به مجموعه یکسانی از آزمون ها نیاز ندارند. برای انتخاب آزمون های مناسب باید عوامل زیر در نظر گرفته شوند:
-
نوع محصول و منشا زیستی آن
-
نوع ماده موثره و ساختار مولکولی
-
روش تولید و سیستم بیان یا کشت سلولی
-
مسیر مصرف و نحوه تماس با بدن
-
استریل یا غیر استریل بودن محصول
-
احتمال آلودگی میکروبی، ویروسی یا مایکوپلاسمایی
-
حساسیت محصول به تغییرات دما و شرایط محیطی
-
الزامات فارماکوپه ای و مقررات سازمان غذا و دارو
-
مشخصات فنی و معیارهای پذیرش تعیین شده برای محصول
برای مثال، در یک آنتی بادی مونوکلونال ممکن است بررسی هویت، خلوص پروتئینی، تجمعات، اندوتوکسین، فعالیت اتصال و پایداری اهمیت داشته باشد؛ در حالی که برای یک واکسن، آزمون های هویت آنتی ژن، قدرت اثر، استریلیتی، عوامل خارجی و ویژگی های اختصاصی واکسن اهمیت بیشتری پیدا می کنند.
اهمیت آزمایشگاه همکار غذا و دارو در کنترل کیفیت فرآورده های زیستی
با توجه به پیچیدگی ساختار و حساسیت فرآورده های زیستی، کنترل کیفیت این محصولات باید با روش های علمی، تجهیزات مناسب و کارکنان دارای صلاحیت انجام شود. نتایج آزمون های تخصصی می توانند در ارزیابی مواد اولیه، کنترل مراحل تولید، بررسی کیفیت محصول نهایی، مطالعات پایداری و مستندسازی فنی مورد استفاده قرار گیرند.
آزمایشگاه همکار غذا و دارو در این حوزه باید آزمون ها را مطابق روش های معتبر و در محدوده دامنه تایید شده فعالیت خود انجام دهد. صرف عنوان آزمایشگاه همکار به معنای امکان انجام تمام آزمون های تخصصی زیستی، ویروسی، سلولی یا مولکولی نیست و قابلیت انجام هر آزمون باید بر اساس دامنه رسمی تایید شده آزمایشگاه بررسی شود.
نکته مهم: برای فرآورده های بیولوژیک، استاندارد یا فهرست آزمون ثابت و یکسانی برای همه محصولات وجود ندارد. تعیین آزمون های مورد نیاز برای دریافت مجوز، ارزیابی کیفیت یا کنترل هر بچ تولیدی باید بر اساس نوع فرآورده، مشخصات فنی، الزامات سازمان غذا و دارو و استاندارد اختصاصی محصول انجام شود.
منابع مرجع:
مشاوره و ثبت درخواست آزمون
جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.
روشهای ارتباط با ما:
📱 پیامرسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com
فهرست مطالب
Toggle
دیدگاه خود را بنویسید