آزمایشگاه همکار غذا و دارو مکمل‌های غذایی

مکمل‌های غذایی از جمله فرآورده‌هایی هستند که برای تأمین بخشی از نیازهای تغذیه‌ای، تکمیل رژیم غذایی یا کمک به حفظ عملکرد طبیعی بدن مصرف می‌شوند. این محصولات ممکن است حاوی ویتامین‌ها، مواد معدنی، اسیدهای آمینه، پروتئین‌ها، اسیدهای چرب، عصاره‌های گیاهی، پروبیوتیک‌ها و ترکیبات زیست‌فعال باشند.

آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه مکمل‌های غذایی وظیفه بررسی کیفیت، ایمنی، خلوص، ترکیب و انطباق این فرآورده‌ها با الزامات فنی و ضوابط قانونی را بر عهده دارد. انجام آزمون‌های مناسب به نوع مکمل، ترکیبات تشکیل‌دهنده، شکل دارویی یا مصرفی و الزامات مرجع صدور مجوز بستگی دارد.

هدف از این آزمایش‌ها، اطمینان از صحت مقدار مواد مؤثره درج‌شده روی برچسب، شناسایی آلودگی‌های احتمالی، بررسی پایداری محصول و ارزیابی کیفیت آن در طول مدت نگهداری است.

انواع مکمل‌های غذایی قابل بررسی

مکمل‌های غذایی از نظر ترکیب و کاربرد تنوع زیادی دارند و هر گروه به مجموعه مشخصی از آزمون‌های کنترل کیفیت نیاز دارد. مهم‌ترین گروه‌ها عبارت‌اند از:

  • مکمل‌های ویتامینی: فرآورده‌های حاوی ویتامین‌های A، D، E، K و ویتامین‌های گروه B و ویتامین C.

  • مکمل‌های مواد معدنی: مکمل‌های حاوی آهن، روی، کلسیم، منیزیم، سلنیوم، مس و سایر عناصر ضروری.

  • مکمل‌های پروتئینی و ورزشی: پودرهای پروتئین وی، کازئین، پروتئین‌های گیاهی، آمینواسیدها و محصولات مرتبط با تغذیه ورزشی.

  • مکمل‌های گیاهی: فرآورده‌های حاوی عصاره‌ها و پودرهای گیاهان دارویی و ترکیبات طبیعی.

  • مکمل‌های اسیدهای چرب: فرآورده‌های حاوی امگا ۳، امگا ۶ و روغن‌های گیاهی یا دریایی.

  • مکمل‌های پروبیوتیک و پری‌بیوتیک: محصولات حاوی میکروارگانیسم‌های زنده مفید یا ترکیبات حمایت‌کننده از رشد آن‌ها.

  • مکمل‌های ترکیبی: فرآورده‌هایی که چند نوع ویتامین، ماده معدنی، عصاره گیاهی یا ترکیب زیست‌فعال را به‌صورت هم‌زمان در خود دارند.

فرم مصرف این محصولات نیز متفاوت است و می‌تواند شامل قرص، کپسول، سافت‌ژل، پودر، گرانول، ساشه، قطره، شربت و محلول خوراکی باشد.

مهم‌ترین آزمون‌های کنترل کیفیت مکمل‌های غذایی

آزمون‌های شناسایی و تعیین مقدار ترکیبات مؤثره

یکی از مهم‌ترین مراحل کنترل کیفیت مکمل‌های غذایی، بررسی هویت و مقدار واقعی ترکیبات تشکیل‌دهنده محصول است. این آزمون‌ها مشخص می‌کنند که ترکیبات موجود در مکمل با اطلاعات درج‌شده روی برچسب مطابقت دارند یا خیر.

آزمون‌های این بخش شامل موارد زیر هستند:

  • اندازه‌گیری ویتامین‌ها مانند ویتامین C، D، E، A و ویتامین‌های گروه B

  • اندازه‌گیری مواد معدنی مانند کلسیم، منیزیم، آهن، روی و سلنیوم

  • تعیین مقدار پروتئین، اسیدهای آمینه و ترکیبات نیتروژنی

  • اندازه‌گیری اسیدهای چرب ضروری مانند EPA و DHA

  • شناسایی و اندازه‌گیری ترکیبات فعال عصاره‌های گیاهی

  • بررسی مقدار پروبیوتیک‌ها و تعداد میکروارگانیسم‌های زنده در مکمل‌های پروبیوتیکی

  • بررسی یکنواختی مقدار ماده مؤثره در واحدهای مختلف محصول

روش‌های آزمایشگاهی مورد استفاده با توجه به ماهیت ترکیب شامل HPLC، GC، UV-Vis، FTIR، ICP-MS، ICP-OES و روش‌های تیتراسیون است.

آزمون‌های میکروبی مکمل‌های غذایی

آلودگی میکروبی یکی از عوامل مهم کاهش کیفیت و ایمنی مکمل‌هاست. این موضوع به‌خصوص در مکمل‌های گیاهی، پودرهای پروتئینی، فرآورده‌های حاوی مواد اولیه طبیعی و محصولات پروبیوتیکی اهمیت دارد.

مهم‌ترین آزمون‌های میکروبی عبارت‌اند از:

  • شمارش کلی میکروارگانیسم‌های هوازی (Total Aerobic Microbial Count)

  • شمارش کپک و مخمر

  • بررسی باکتری‌های خانواده انتروباکتریاسه

  • شناسایی و بررسی عدم وجود سالمونلا

  • شناسایی اشریشیا کلی (E. coli)

  • بررسی استافیلوکوکوس اورئوس (Staphylococcus aureus)

  • بررسی سایر میکروارگانیسم‌های نامطلوب متناسب با نوع محصول

در مکمل‌های پروبیوتیکی، علاوه بر بررسی آلودگی‌های احتمالی، تعیین تعداد میکروارگانیسم‌های زنده و حفظ پایداری آن‌ها تا پایان مدت ماندگاری اهمیت دارد.

آزمون فلزات سنگین و ناخالصی‌های عنصری

فلزات سنگین و برخی عناصر سمی ممکن است از طریق مواد اولیه، منابع گیاهی، آب، تجهیزات تولید یا فرایندهای ساخت وارد مکمل شوند.

مهم‌ترین عناصر مورد بررسی عبارت‌اند از:

  • سرب (Pb)

  • کادمیوم (Cd)

  • جیوه (Hg)

  • آرسنیک (As)

  • کروم (Cr)

  • نیکل (Ni)

برای اندازه‌گیری این عناصر معمولاً از روش‌های ICP-MS، ICP-OES و AAS استفاده می‌شود. انتخاب عناصر و حدود مجاز به نوع مکمل، میزان مصرف روزانه، ترکیبات تشکیل‌دهنده و الزامات قانونی مربوط بستگی دارد.

آزمون باقی‌مانده سموم و آلاینده‌های شیمیایی

در مکمل‌های حاوی مواد اولیه گیاهی، بررسی باقی‌مانده سموم کشاورزی اهمیت زیادی دارد. این مواد ممکن است در مراحل کشت، برداشت، خشک‌کردن یا فرآوری وارد محصول شوند.

آزمون‌های مرتبط شامل موارد زیر هستند:

  • اندازه‌گیری باقی‌مانده آفت‌کش‌ها و حشره‌کش‌ها

  • بررسی آفلاتوکسین‌ها و سایر مایکوتوکسین‌های مرتبط

  • اندازه‌گیری حلال‌های باقی‌مانده در عصاره‌های گیاهی

  • بررسی ناخالصی‌های شیمیایی و محصولات تخریب

  • بررسی آلاینده‌های احتمالی ناشی از فرایند تولید

برای شناسایی و اندازه‌گیری این ترکیبات از روش‌هایی مانند GC-MS و LC-MS/MS استفاده می‌شود.

آزمون‌های فیزیکوشیمیایی و کنترل ویژگی‌های محصول

ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی مکمل‌ها بر کیفیت، یکنواختی، پایداری و عملکرد محصول تأثیر می‌گذارند.

برخی از آزمون‌های مهم این بخش عبارت‌اند از:

  • اندازه‌گیری pH در مکمل‌های مایع

  • تعیین رطوبت و فعالیت آبی (Water Activity)

  • تعیین خاکستر کل و خاکستر نامحلول در اسید، در صورت کاربرد

  • بررسی چگالی و ویسکوزیته فرآورده‌های مایع

  • تعیین وزن متوسط قرص و کپسول

  • بررسی یکنواختی وزن و مقدار ماده مؤثره

  • آزمون واپاشی (Disintegration)

  • آزمون انحلال (Dissolution)، در مواردی که برای محصول تعریف شده باشد

  • بررسی ویژگی‌های ظاهری، رنگ، بو و بافت محصول

آزمون پایداری و ماندگاری مکمل‌های غذایی

آزمون‌های پایداری برای بررسی تغییرات کیفیت مکمل در طول زمان و تعیین یا تأیید شرایط نگهداری و تاریخ انقضا انجام می‌شوند.

در این آزمون‌ها، نمونه‌ها تحت شرایط مشخص دما و رطوبت قرار می‌گیرند و تغییرات ویژگی‌های کیفی آن‌ها بررسی می‌شود.

پارامترهای مهم عبارت‌اند از:

  • تغییر مقدار ویتامین‌ها و مواد مؤثره

  • کاهش یا تغییر ترکیبات فعال

  • افزایش ناخالصی‌ها و محصولات تخریب

  • تغییر رنگ، بو، طعم و ظاهر

  • تغییر رطوبت و ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی

  • بررسی پایداری میکروبی

  • ارزیابی عملکرد بسته‌بندی در حفظ کیفیت محصول

استانداردها و مراجع معتبر آزمون مکمل‌های غذایی

آزمون مکمل‌های غذایی بر اساس یک استاندارد واحد انجام نمی‌شود. بسته به نوع ترکیبات، شکل محصول، کاربرد و الزامات قانونی، از استانداردهای بین‌المللی، فارماکوپه‌ها، روش‌های مرجع و استانداردهای ملی استفاده می‌شود.

۱. استاندارد ISO/IEC 17025:2017

General requirements for the competence of testing and calibration laboratories

این استاندارد مرجع اصلی ارزیابی صلاحیت فنی آزمایشگاه‌های آزمون و کالیبراسیون است.

الزامات آن شامل موارد زیر است:

  • صلاحیت فنی کارکنان آزمایشگاه

  • اعتبارسنجی و صحه‌گذاری روش‌های آزمون

  • کالیبراسیون و کنترل تجهیزات

  • ردیابی‌پذیری نتایج اندازه‌گیری

  • کنترل کیفیت نتایج آزمایشگاهی

  • مدیریت نمونه‌ها و سوابق آزمون

  • اطمینان از صحت و قابلیت اعتماد نتایج

این استاندارد به‌تنهایی روش آزمون مکمل را تعیین نمی‌کند، بلکه چارچوب صلاحیت و عملکرد آزمایشگاه را مشخص می‌کند. نسخه 2017 در آخرین بازبینی ISO همچنان جاری اعلام شده است.

۲. استانداردها و روش‌های USP–NF

فارماکوپه ایالات متحده (United States Pharmacopeia) یکی از مراجع مهم برای کنترل کیفیت مکمل‌های غذایی است. این مرجع، فصل‌های عمومی و روش‌های آزمون مرتبط با شناسایی، خلوص، مقدار مواد مؤثره، آلودگی‌های میکروبی و ویژگی‌های عملکردی مکمل‌ها را ارائه می‌کند.

مهم‌ترین فصل‌های مرتبط عبارت‌اند از:

  • USP – Microbial Enumeration Tests: برای شمارش میکروارگانیسم‌های زنده در مواد اولیه و مکمل‌های غذایی.
  • USP – Microbiological Procedures for Absence of Specified Microorganisms: برای بررسی عدم وجود میکروارگانیسم‌های مشخص و نامطلوب.
  • USP – Microbiological Attributes of Nonsterile Nutritional and Dietary Supplements: برای بررسی ویژگی‌های میکروبی مکمل‌های غیر استریل.
  • USP – Elemental Contaminants in Dietary Supplements: برای کنترل حدود آلاینده‌های عنصری در اشکال نهایی مکمل‌های غذایی که ادعای انطباق با USP دارند.
  • USP – Disintegration and Dissolution of Dietary Supplements: برای آزمون واپاشی و انحلال مکمل‌ها در مواردی که این الزامات برای محصول مربوطه مطرح شده باشد.
  • USP – Elemental Impurities—Procedures: مرجع روش‌های اندازه‌گیری ناخالصی‌های عنصری؛ نسخه هماهنگ‌شده جدید آن از اول مه ۲۰۲۶ رسمی شده است.

همچنین مونوگراف‌های اختصاصی USP–NF برای مواد اولیه و ترکیبات مختلف مکمل‌ها می‌توانند در تعیین روش شناسایی، مقدار ماده مؤثره و حدود ناخالصی‌ها مورد استفاده قرار گیرند.

۳. استانداردهای Codex Alimentarius

کدکس مواد غذایی مجموعه‌ای از استانداردها و دستورالعمل‌های بین‌المللی در حوزه ایمنی و کیفیت مواد غذایی است. برخی از اسناد مهم آن برای مکمل‌های غذایی عبارت‌اند از:

  • CAC/GL 55-2005 – Guidelines for Vitamin and Mineral Food Supplements: دستورالعمل مربوط به مکمل‌های غذایی حاوی ویتامین‌ها و مواد معدنی. این سند به ترکیبات، خلوص، ایمنی، فراهمی زیستی، بسته‌بندی و برچسب‌گذاری این محصولات می‌پردازد. دامنه آن مکمل‌هایی است که در نظام قانونی مربوطه به‌عنوان غذا طبقه‌بندی می‌شوند.
  • CXS 193-1995 – General Standard for Contaminants and Toxins in Food and Feed: مرجع بررسی آلاینده‌ها و سموم در مواد غذایی، در محدوده کاربرد این استاندارد.

  • CXS 192-1995 – General Standard for Food Additives: مرجع الزامات استفاده از افزودنی‌های غذایی.

  • CXC 1-1969 – General Principles of Food Hygiene: اصول عمومی بهداشت مواد غذایی و مبانی اقدامات پیشگیرانه در تولید و فرآوری.

۴. استانداردهای ISO در آزمون‌های میکروبی

بسته به نوع مکمل و روش آزمون انتخاب‌شده، استانداردهای میکروبی زنجیره غذایی می‌توانند برای بررسی آلودگی‌های میکروبی مورد استفاده قرار گیرند.

مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:

  • ISO 7218:2024: الزامات عمومی و راهنمای انجام آزمون‌های میکروبی مواد غذایی.

  • ISO 6887 Series: روش آماده‌سازی نمونه، تهیه سوسپانسیون اولیه و رقت‌سازی برای آزمون‌های میکروبی.

  • ISO 4833-1:2013: شمارش میکروارگانیسم‌های هوازی قابل کشت در دمای ۳۰ درجه سانتی‌گراد.

  • ISO 6579-1:2017: روش شناسایی سالمونلا.

  • ISO 11290-1 و ISO 11290-2: شناسایی و شمارش لیستریا در صورت ارتباط با محصول و ارزیابی ریسک آن.

این استانداردها روش انجام آزمون را مشخص می‌کنند؛ انتخاب آن‌ها باید با توجه به نوع ماتریس و روش مرجع پذیرفته‌شده برای مکمل صورت گیرد.

۵. استانداردهای GMP و الزامات تولید مکمل‌ها

21 CFR Part 111 – Current Good Manufacturing Practice for Dietary Supplements از مراجع مهم مقرراتی ایالات متحده در حوزه تولید مکمل‌های غذایی است.

این مقررات بر تعیین مشخصات هویت، خلوص، قدرت، ترکیب و حدود آلودگی مواد اولیه و محصول نهایی تأکید دارد. همچنین الزامات مربوط به نمونه‌برداری، آزمون، کنترل فرایند، بسته‌بندی، برچسب‌گذاری و کنترل کیفیت را پوشش می‌دهد.

توجه داشته باشید که GMP استاندارد روش آزمایشگاهی نیست؛ بلکه الزامات مربوط به نظام تولید و کنترل کیفیت را مشخص می‌کند.

۶. فارماکوپه‌ها و استانداردهای اختصاصی مواد اولیه

علاوه بر استانداردهای فوق، در صورت وجود مونوگراف یا روش آزمون مرتبط، منابع زیر نیز می‌توانند برای ارزیابی مکمل‌ها مورد استفاده قرار گیرند:

  • European Pharmacopoeia (Ph. Eur.): برای شناسایی، خلوص، آزمون‌های میکروبی و کنترل کیفیت مواد اولیه و ترکیبات گیاهی و شیمیایی.

  • British Pharmacopoeia (BP): برای روش‌های آزمون و مشخصات مواد اولیه و ترکیبات دارای مونوگراف.

  • International Pharmacopoeia: به‌عنوان مرجع روش‌های کنترل کیفیت و آزمون ترکیبات مرتبط.

  • AOAC Official Methods of Analysis: برای روش‌های معتبر آنالیز مواد غذایی، ویتامین‌ها، مواد معدنی و برخی آلاینده‌ها.

برای مکمل‌های گیاهی، روش‌های اختصاصی شناسایی عصاره‌ها، تعیین ترکیبات نشانگر، بررسی آفلاتوکسین‌ها و باقی‌مانده سموم نیز اهمیت دارند.

اهمیت انتخاب آزمایشگاه همکار غذا و دارو برای مکمل‌های غذایی

کنترل کیفیت مکمل‌ها صرفاً به بررسی مقدار ویتامین یا ماده مؤثره محدود نمی‌شود. یک ارزیابی جامع باید ترکیبات اصلی، ناخالصی‌ها، آلودگی‌های میکروبی، ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی و پایداری محصول را متناسب با ماهیت آن بررسی کند.

انتخاب آزمایشگاه مناسب برای تولیدکنندگان، واردکنندگان و عرضه‌کنندگان مکمل‌های غذایی از چند جهت اهمیت دارد:

  • اطمینان از انطباق مقدار مواد مؤثره با اطلاعات درج‌شده روی برچسب

  • شناسایی آلودگی‌های میکروبی و شیمیایی

  • بررسی فلزات سنگین و آلاینده‌های احتمالی

  • کنترل کیفیت مواد اولیه و محصول نهایی

  • ارزیابی پایداری و ماندگاری فرآورده

  • فراهم‌کردن مستندات آزمون برای فرایندهای ثبت، تولید و عرضه محصول

نکته مهم این است که عنوان «آزمایشگاه همکار غذا و دارو» به‌تنهایی به معنای مجاز بودن آزمایشگاه برای انجام تمام آزمون‌های مکمل‌های غذایی نیست. نوع آزمون و گروه محصول باید در تأییدیه‌ها و دامنه صلاحیت آزمایشگاه پوشش داده شده باشد. همچنین استاندارد ISO/IEC 17025 و تأییدیه همکاری با سازمان غذا و دارو دو موضوع مرتبط اما متمایز هستند.

جمع‌بندی

آزمایشگاه همکار غذا و دارو در حوزه مکمل‌های غذایی نقش مهمی در ارزیابی کیفیت و ایمنی فرآورده‌های ویتامینی، معدنی، گیاهی، پروتئینی، ورزشی و پروبیوتیکی دارد. آزمون‌های شناسایی و تعیین مقدار مواد مؤثره، بررسی آلودگی‌های میکروبی، اندازه‌گیری فلزات سنگین، کنترل باقی‌مانده سموم، ارزیابی ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی و بررسی پایداری از مهم‌ترین مراحل کنترل کیفیت این محصولات هستند.

انتخاب استاندارد و روش آزمون باید بر اساس ترکیبات، شکل مصرف، میزان مصرف روزانه و الزامات قانونی محصول انجام شود. استفاده از روش‌های معتبر USP–NF، استانداردهای ISO، دستورالعمل‌های Codex و مراجع فارماکوپه‌ای در کنار رعایت الزامات صلاحیت آزمایشگاه، به افزایش اطمینان از صحت نتایج و کیفیت مکمل‌های غذایی کمک می‌کند.

مشاوره و ثبت درخواست آزمون

جهت مشاوره انتخاب آزمون های مورد نیاز محصول و دریافت اطلاعات درباره نحوه ارسال نمونه، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.

روش‌های ارتباط با ما:

📱 پیام‌رسان بله: 989900100182+
📞 تماس تلفنی: 982191010809+
📧 ایمیل: ssanagene@gmail.com