تست حساسیت‌زایی پوستی (Skin Sensitization Test)

تست حساسیت‌زایی پوستی یکی از آزمون‌های مهم ارزیابی زیست‌سازگاری (Biocompatibility) تجهیزات پزشکی است که با هدف بررسی احتمال ایجاد واکنش‌های آلرژیک و حساسیت ایمنی در اثر تماس پوست با مواد و ترکیبات تشکیل‌دهنده یک محصول انجام می‌شود.

در این آزمون مشخص می‌شود که آیا مواد اولیه، ترکیبات شیمیایی یا مواد قابل استخراج از یک وسیله پزشکی می‌توانند پس از تماس با پوست، سیستم ایمنی را تحریک کرده و باعث ایجاد واکنش حساسیتی شوند یا خیر.

حساسیت‌زایی پوستی معمولاً در اثر تماس مکرر یا مواجهه قبلی با یک ماده حساسیت‌زا ایجاد می‌شود. در برخی موارد، پس از ایجاد حساسیت، تماس مجدد با همان ماده می‌تواند واکنش آلرژیک تأخیری ایجاد کند.

این آزمون به‌ویژه برای محصولاتی اهمیت دارد که به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم با پوست بیمار در تماس هستند؛ از جمله:

  • چسب‌های پزشکی و چسب‌های جراحی

  • پانسمان‌های هیدروکلوئیدی و پانسمان‌های زخم

  • چسب‌های بافتی و چسب‌های دندانپزشکی

  • دستکش‌های پزشکی لاتکس و نیتریل

  • کاتترها و لوله‌های پزشکی

  • سرنگ‌ها و اجزای پلیمری تجهیزات تزریقی

  • الکترودهای پوستی و پدهای پزشکی

  • ایمپلنت‌ها و تجهیزات پزشکی دارای مواد پلیمری

  • مواد لاستیکی، سیلیکونی و پلاستیکی مورد استفاده در تجهیزات پزشکی

تفاوت حساسیت‌زایی پوستی با تحریک‌زایی پوستی

این دو آزمون از نظر هدف و نوع واکنش بررسی‌شده متفاوت هستند.

در تست تحریک‌زایی پوستی (Skin Irritation Test)، احتمال ایجاد التهاب موضعی، قرمزی و تورم در اثر تماس با محصول بررسی می‌شود.

اما در تست حساسیت‌زایی پوستی (Skin Sensitization Test)، هدف بررسی توانایی ماده در ایجاد پاسخ ایمنی اختصاصی و آلرژیک است.

برای مثال، ممکن است یک چسب پزشکی باعث قرمزی و التهاب ساده پوست شود، بدون اینکه حساسیت ایمنی ایجاد کند؛ در مقابل، ممکن است ترکیبات موجود در همان چسب مانند برخی رزین‌ها یا مواد شیمیایی باعث ایجاد حساسیت تماسی آلرژیک شوند.

واکنش‌های احتمالی حساسیت‌زایی عبارت‌اند از:

  • قرمزی و التهاب آلرژیک پوست

  • خارش و سوزش

  • تورم موضعی

  • ایجاد پاپول یا برجستگی‌های پوستی

  • تشکیل تاول‌های کوچک در موارد شدیدتر

  • واکنش حساسیتی تأخیری پس از تماس مجدد با ماده حساسیت‌زا

استانداردهای مورد استفاده در تست حساسیت‌زایی پوستی

۱. استاندارد ISO 10993-10:2021

Biological evaluation of medical devices – Part 10: Tests for skin sensitization

این استاندارد مرجع اصلی ارزیابی حساسیت‌زایی پوستی تجهیزات پزشکی است و روش‌های بررسی توانایی مواد و محصولات پزشکی در ایجاد پاسخ حساسیتی را مشخص می‌کند.

در این استاندارد موارد زیر مورد توجه قرار می‌گیرند:

  • ارزیابی مواد و ترکیبات تشکیل‌دهنده محصول

  • بررسی مواد قابل استخراج از تجهیزات پزشکی

  • انتخاب روش مناسب آزمون حساسیت‌زایی

  • روش‌های آزمایشگاهی حیوانی و نحوه اجرای آن‌ها

  • بررسی واکنش‌های حساسیتی و تفسیر نتایج

  • ارزیابی احتمال ایجاد حساسیت در اثر مواجهه با محصول

نسخه ISO 10993-10:2021 نسخه چهارم استاندارد است و نسبت به نسخه 2010 تغییر مهمی دارد؛ به این صورت که تحریک‌زایی از این استاندارد جدا شده و در ISO 10993-23 قرار گرفته است.

۲. استاندارد ISO 10993-1

این استاندارد چارچوب کلی ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی را مشخص می‌کند.

بر اساس آن، ضرورت انجام تست حساسیت‌زایی با توجه به نوع محصول، محل تماس با بدن، مدت تماس و ارزیابی ریسک زیستی تعیین می‌شود.

۳. استاندارد ISO 10993-12

این استاندارد برای آماده‌سازی نمونه‌های آزمایشگاهی، انتخاب حلال‌ها، تهیه عصاره و تعیین شرایط استخراج مواد از تجهیزات پزشکی استفاده می‌شود.

۴. استاندارد ISO 10993-2

این استاندارد الزامات مربوط به رفاه و حفاظت از حیوانات آزمایشگاهی را در مطالعات زیستی مشخص می‌کند.

۵. استانداردهای OECD برای روش‌های جایگزین آزمایشگاهی

در کنار روش‌های معرفی‌شده در ISO 10993-10، چند راهنمای OECD برای ارزیابی حساسیت‌زایی مواد شیمیایی وجود دارند:

  • OECD TG 442C: بررسی اتصال کووالانسی مواد حساسیت‌زا به پروتئین‌ها (Protein Binding).

  • OECD TG 442D: بررسی فعال‌سازی کراتینوسیت‌ها (Keratinocyte Activation).

  • OECD TG 442E: بررسی فعال‌سازی سلول‌های دندریتیک (Dendritic Cell Activation).

  • OECD TG 497: روش‌های تعریف‌شده برای ارزیابی حساسیت‌زایی پوستی با ترکیب داده‌های آزمون‌های مختلف.

این روش‌ها برای شناسایی پتانسیل حساسیت‌زایی مواد شیمیایی توسعه یافته‌اند و استفاده از آن‌ها برای تجهیزات پزشکی باید با توجه به اعتبارسنجی روش برای ماتریس و نوع نمونه موردنظر بررسی شود.

 

روش‌های انجام تست حساسیت‌زایی پوستی

این آزمون با توجه به ماهیت محصول، ترکیبات شیمیایی، نوع تماس با بدن و روش ارزیابی انتخاب می‌شود.

روش اول: آزمون لنف‌نود موضعی (Local Lymph Node Assay – LLNA)

تست حساسیتز ایی پوستی خوکچه هندی

این روش برای بررسی توانایی مواد در تحریک پاسخ ایمنی و فعال‌سازی سلول‌های لنفاوی استفاده می‌شود.

در این آزمون، ماده مورد بررسی روی پوست گوش موش آزمایشگاهی اعمال می‌شود. پس از مواجهه، پاسخ تکثیری سلول‌های لنفاوی در غدد لنفاوی تخلیه‌کننده ناحیه تماس ارزیابی می‌شود.

مراحل کلی آزمون عبارت‌اند از:

  • آماده‌سازی نمونه و تعیین غلظت‌های آزمایشی

  • اعمال ماده روی پوست گوش حیوان

  • انجام مواجهه در بازه زمانی تعیین‌شده

  • بررسی فعالیت و تکثیر سلول‌های لنفاوی

  • محاسبه شاخص تحریک (Stimulation Index)

  • مقایسه نتایج با گروه کنترل

افزایش تکثیر سلول‌های لنفاوی می‌تواند نشان‌دهنده پتانسیل حساسیت‌زایی ماده باشد.

روش دوم: آزمون بیشینه‌سازی خوکچه هندی (Guinea Pig Maximization Test – GPMT)

تست حساسیتز ایی پوستی در خوکچه هندی

این روش یکی از آزمون‌های کلاسیک ارزیابی حساسیت‌زایی پوستی است که برای بررسی پاسخ ایمنی تأخیری به مواد حساسیت‌زا استفاده می‌شود.

در این روش، حیوان آزمایشگاهی در مرحله القا (Induction) در معرض ماده مورد آزمایش قرار می‌گیرد. در برخی پروتکل‌ها از تزریق داخل‌پوستی و مواجهه موضعی استفاده می‌شود.

پس از یک دوره استراحت، مرحله تحریک مجدد (Challenge) انجام می‌شود تا مشخص شود آیا تماس مجدد با ماده باعث ایجاد واکنش حساسیتی می‌شود یا خیر.

واکنش‌های پوستی از نظر قرمزی، تورم و سایر علائم حساسیت ارزیابی می‌شوند.

روش سوم: آزمون بوهلر (Buehler Test)

تست حساسیت ز ایی پوستی خوکچه هندی

این روش نیز از آزمون‌های کلاسیک حساسیت‌زایی پوستی است و عمدتاً بر مواجهه موضعی با ماده مورد آزمایش تمرکز دارد.

در این روش:

  • ماده آزمایشی به‌صورت موضعی روی پوست حیوان قرار می‌گیرد.

  • مرحله القای حساسیت با مواجهه‌های تکرارشونده انجام می‌شود.

  • پس از یک دوره استراحت، تماس مجدد با ماده صورت می‌گیرد.

  • واکنش‌های پوستی در محل تماس ارزیابی می‌شوند.

هدف، تشخیص پاسخ حساسیتی تأخیری ناشی از مواجهه مجدد با ماده است.

روش‌های GPMT و Buehler در استاندارد ISO 10993-10 به‌عنوان روش‌های ارزیابی حساسیت‌زایی معرفی شده‌اند.

 

روش چهارم: روش‌های آزمایشگاهی بدون استفاده از حیوانات (In Vitro / In Chemico)

تست حساسیت ز ایی پوستی در خوکچه هندی

در این روش‌ها از واکنش‌های شیمیایی و سلولی برای بررسی مراحل مختلف ایجاد حساسیت پوستی استفاده می‌شود.

سه مسیر اصلی بررسی عبارت‌اند از:

  • DPRA: بررسی واکنش‌پذیری ماده با پروتئین‌ها و پپتیدها.

  • KeratinoSens: بررسی فعال‌سازی مسیرهای زیستی در سلول‌های کراتینوسیت.

  • h-CLAT: بررسی فعال‌سازی و تغییر نشانگرهای سطحی سلول‌های دندریتیک‌مانند.

این آزمون‌ها به ترتیب با راهنماهای OECD TG 442C، OECD TG 442D و OECD TG 442E مرتبط هستند.

ترکیب نتایج این روش‌ها در قالب رویکردهای تعریف‌شده مانند OECD TG 497 می‌تواند به پیش‌بینی پتانسیل حساسیت‌زایی کمک کند.

نکته مهم این است که اعتبار این روش‌ها برای مواد شیمیایی مشخص شده، اما کاربرد آن‌ها برای عصاره و ماتریس پیچیده تجهیزات پزشکی باید جداگانه توجیه و اعتبارسنجی شود.

 

تفسیر نتایج آزمون

نتایج آزمون بر اساس روش انتخابی و معیارهای استاندارد ارزیابی می‌شوند.

در روش‌های حیوانی، واکنش‌های پوستی پس از مرحله تحریک مجدد بررسی می‌شوند. در آزمون LLNA نیز شاخص تکثیر سلول‌های لنفاوی اهمیت دارد.

نتایج نهایی معمولاً در یکی از دسته‌های زیر قرار می‌گیرند:

  • Non-Sensitizer: محصول در شرایط آزمون، پتانسیل قابل‌تشخیص حساسیت‌زایی نشان نداده است.

  • Sensitizer: محصول دارای پتانسیل حساسیت‌زایی تشخیص داده شده است.

  • Inconclusive: نتایج برای نتیجه‌گیری قطعی کافی نیستند و بررسی تکمیلی مورد نیاز است.

گزارش نهایی تست حساسیت‌زایی شامل چه مواردی است؟

گزارش آزمایش باید اطلاعات زیر را در بر بگیرد:

  • مشخصات محصول و نمونه آزمایش‌شده

  • ترکیبات و مواد اولیه محصول

  • روش آماده‌سازی نمونه و تهیه عصاره

  • استاندارد و نسخه مورد استفاده

  • روش آزمون و مدل آزمایشگاهی

  • غلظت‌ها و شرایط مواجهه

  • نتایج گروه کنترل مثبت و منفی

  • داده‌های خام و مشاهدات آزمایشگاهی

  • محاسبات و تحلیل نتایج

  • نتیجه‌گیری درباره پتانسیل حساسیت‌زایی محصول

اهمیت تست حساسیت‌زایی برای تجهیزات پزشکی

تست حساسیت‌زایی پوستی یکی از آزمون‌های مهم در ارزیابی زیست‌سازگاری محصولاتی است که با پوست تماس دارند.

برای مثال، در تولید چسب‌های پزشکی، پانسمان‌های زخم، چسب‌های جراحی و دستکش‌های پزشکی، ترکیباتی مانند رزین‌ها، افزودنی‌های شیمیایی، شتاب‌دهنده‌های پخت لاستیک، باقی‌مانده مونومرها و برخی مواد نگهدارنده ممکن است پتانسیل ایجاد حساسیت داشته باشند.

بنابراین بررسی این ترکیبات از نظر ایجاد واکنش‌های آلرژیک برای ارزیابی ایمنی محصول اهمیت دارد.

مرجع اصلی انجام تست حساسیت‌زایی پوستی تجهیزات پزشکی: ISO 10993-10:2021 است.

همچنین باید توجه داشت که انجام این آزمون برای تمام تجهیزات پزشکی به‌صورت یکسان الزامی نیست؛ انتخاب آزمون بر اساس نوع تماس، مدت تماس، ترکیبات محصول و ارزیابی ریسک زیستی مطابق ISO 10993-1 صورت می‌گیرد.

منابع استاندارد