چسب ضد حساسیت پزشکی (Hypoallergenic Medical Tape)

بررسی زیست سازگاری، آزمون های ایمنی و الزامات تولید

 

مقدمه

چسب ضد حساسیت پزشکی از جمله محصولاتی است که به طور گسترده در بیمارستان ها، مراکز درمانی، کلینیک ها و مراقبت های خانگی استفاده می شود. این محصول معمولاً برای اتصال پانسمان و تثبیت تجهیزات پزشکی روی پوست طراحی شده و باید ضمن ایجاد چسبندگی مناسب، امکان جداسازی بدون آسیب جدی به پوست را فراهم کند.

یکی از مهم ترین ویژگی های مورد انتظار از این محصول، کاهش احتمال بروز واکنش های پوستی است. با این حال، اصطلاح ضد حساسیت به این معنی نیست که محصول برای تمام افراد و در همه شرایط کاملاً فاقد احتمال ایجاد واکنش آلرژیک است.

مواد چسبنده، افزودنی های شیمیایی، رزین ها، نرم کننده ها، مواد نگهدارنده و ترکیبات باقی مانده از فرایند تولید ممکن است در برخی افراد موجب تحریک پوست یا واکنش حساسیتی شوند.

به همین دلیل، ارزیابی زیست سازگاری چسب ضد حساسیت باید به عنوان بخشی از الزامات توسعه محصول و کنترل کیفیت تولید در نظر گرفته شود.

چسب ضد حساسیت پزشکی چیست و چه کاربردی در پزشکی دارد؟

چسب ضد حساسیت پزشکی (Hypoallergenic Medical Tape) نوعی نوار چسب تخصصی است که برای اتصال و تثبیت تجهیزات پزشکی روی پوست طراحی شده است. این محصول معمولاً از یک لایه پشتیبان و یک لایه چسبنده تشکیل می شود.

لایه پشتیبان می تواند از مواد مختلفی مانند کاغذ، پارچه نبافته، پلی اتیلن یا سایر پلیمرهای مناسب ساخته شود. در سطح زیرین این لایه، یک ماده چسبنده قرار دارد که امکان اتصال محصول به پوست را فراهم می کند.

ترکیب مواد چسبنده با توجه به نوع محصول و کاربرد آن متفاوت است. از جمله مواد مورد استفاده در تولید چسب های پزشکی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• پلیمرهای اکریلیک (Acrylic Polymers)

• ترکیبات سیلیکونی (Silicone Adhesives)

• ترکیبات لاستیکی (Rubber Based Adhesives)

• رزین های چسبنده (Tackifying Resins)

• مواد اصلاح کننده انعطاف پذیری

• افزودنی های بهبود دهنده چسبندگی

نکته مهم: نوع ماده چسبنده نقش تعیین کننده ای در احتمال ایجاد حساسیت و تحریک پوستی دارد. برای مثال، برخی ترکیبات رزینی و مواد افزودنی مورد استفاده در چسب های لاستیکی و اکریلیک می توانند در افراد مستعد موجب درماتیت تماسی آلرژیک شوند.

کاربردهای اصلی چسب ضد حساسیت پزشکی عبارت اند از:

• تثبیت گاز استریل و پانسمان روی پوست

• نگهداری پانسمان های جراحی

• تثبیت لوله ها و تجهیزات پزشکی

• نگهداری کاتتر و لاین های پزشکی در کاربردهای متناسب با طراحی محصول

• تثبیت پانسمان های زخم

• استفاده در مراقبت های پزشکی و پرستاری

• استفاده در بیمارستان ها و مراکز درمانی

چرا بررسی زیست سازگاری محصول اهمیت دارد؟

چسب ضد حساسیت پزشکی به طور مستقیم با پوست انسان تماس دارد. پوست یک سد دفاعی زیستی است، اما تماس مکرر یا طولانی مدت با مواد شیمیایی موجود در چسب می تواند باعث بروز واکنش های نامطلوب شود.

مهم ترین خطرات زیستی مرتبط با این محصول عبارت اند از:

تحریک پوستی (Skin Irritation):

برخی مواد شیمیایی موجود در ترکیب چسب ممکن است باعث قرمزی، التهاب، خارش، سوزش و تورم موضعی شوند. این واکنش ممکن است در اثر تماس مستقیم، غلظت بالای مواد آزادشونده یا استفاده طولانی مدت از محصول ایجاد شود.

حساسیت پوستی (Skin Sensitization):

حساسیت پوستی معمولاً یک واکنش ایمنی اکتسابی است که پس از تماس با یک ماده حساسیت زا ایجاد می شود. در افراد حساس شده، تماس مجدد با همان ماده یا ترکیبات مشابه می تواند واکنش آلرژیک ایجاد کند.

سمیت سلولی (Cytotoxicity):

برخی ترکیبات آزادشونده از لایه چسبنده ممکن است بر زنده ماندن و عملکرد سلول ها اثر منفی داشته باشند. آزمون سمیت سلولی برای بررسی این احتمال انجام می شود.

آزادسازی مواد شیمیایی (Chemical Leachables):

مواد شیمیایی باقی مانده از فرایند تولید، مونومرهای واکنش نداده، حلال ها، افزودنی ها و محصولات حاصل از تخریب مواد اولیه ممکن است از محصول آزاد شوند. شناسایی و ارزیابی این ترکیبات در تعیین ایمنی زیستی محصول اهمیت دارد.

آسیب مکانیکی به پوست:

چسبندگی بیش از حد، انعطاف پذیری نامناسب و جدا شدن دشوار چسب می تواند موجب آسیب به لایه سطحی پوست شود. این موضوع به ویژه در افراد سالمند، نوزادان و بیماران دارای پوست حساس اهمیت دارد.

بنابراین، ارزیابی زیست سازگاری باید در کنار آزمون های عملکردی مانند قدرت چسبندگی، قابلیت جدا شدن، مقاومت در برابر رطوبت و پایداری محصول انجام شود.

چسب ضد حساسیت پزشکی در چه دسته ای از لوازم پزشکی قرار می گیرد؟

چسب ضد حساسیت پزشکی در گروه ملزومات پزشکی مصرفی و تجهیزات پزشکی سطحی (Surface Contacting Medical Devices) قرار می گیرد.

از نظر ارزیابی زیستی، این محصول در حالت معمول در دسته تجهیزات پزشکی دارای تماس با سطح بدن و به طور مشخص تماس با پوست سالم (Intact Skin) قرار می گیرد.

البته این طبقه بندی به کاربرد مورد نظر سازنده بستگی دارد. برای مثال، اگر چسب صرفاً برای تثبیت پانسمان روی پوست سالم استفاده شود، ارزیابی آن با محصولی که برای تماس مستقیم با بستر زخم طراحی شده است متفاوت خواهد بود.

در تعیین گروه محصول باید موارد زیر مشخص شوند:

• سطح تماس محصول با بدن

• تماس با پوست سالم یا آسیب دیده

• مدت تماس در هر بار استفاده

• تکرار استفاده و دفعات تعویض چسب

• تماس احتمالی با زخم یا بافت آسیب دیده

• مواد تشکیل دهنده لایه چسبنده و پشتیبان

توجه داشته باشید که چسب ضد حساسیت پزشکی صرفاً به دلیل نام محصول در یک کلاس خطر رگولاتوری مشخص قرار نمی گیرد. کلاس خطر تجهیزات پزشکی بر اساس کاربرد مورد نظر، مقررات بازار هدف و ضوابط طبقه بندی مربوط تعیین می شود.

طبقه بندی چسب ضد حساسیت پزشکی بر اساس استاندارد ISO 10993-1

استاندارد ISO 10993-1 تجهیزات پزشکی را بر اساس ماهیت تماس با بدن و مدت تماس طبقه بندی می کند. این طبقه بندی مبنای انتخاب نقاط پایانی زیستی (Biological Endpoints) مورد نیاز برای ارزیابی محصول است.

چسب ضد حساسیت پزشکی که فقط روی پوست سالم استفاده می شود، در گروه تجهیزات پزشکی دارای تماس سطحی با پوست سالم قرار می گیرد.

از نظر مدت تماس، باید مدت استفاده از محصول و شرایط مصرف مورد انتظار بررسی شود.

برای مثال، اگر یک چسب پزشکی برای تثبیت پانسمان در مدت کوتاه طراحی شده باشد، ارزیابی آن با چسبی که برای تثبیت کاتتر و استفاده چند روزه روی پوست طراحی شده است یکسان نخواهد بود.

همچنین باید به این موضوع توجه کرد که مدت تماس واقعی و شرایط استفاده مورد انتظار، مبنای ارزیابی هستند و صرف مدت چسباندن یک قطعه در یک نوبت نباید بدون بررسی دفعات تکرار و الگوی مصرف، مبنای تصمیم گیری قرار گیرد.

در صورتی که محصول برای تماس با پوست آسیب دیده یا بستر زخم نیز طراحی شده باشد، باید طبقه بندی زیستی آن مجدداً بر اساس این نوع تماس انجام شود.

چه آزمون های زیست سازگاری برای چسب ضد حساسیت پزشکی الزامی است؟

برای چسب ضد حساسیت پزشکی با کاربرد تماس با پوست سالم، سه نقطه پایانی اصلی در ارزیابی زیستی اهمیت دارند:

• سمیت سلولی (Cytotoxicity)

• حساسیت زایی پوستی (Sensitization)

• تحریک پوستی (Irritation)

این سه مورد، آزمون های اصلی مورد بررسی برای محصول هستند. با این حال، تعیین نیاز قطعی به انجام هر آزمون باید بر اساس ارزیابی ریسک زیستی، اطلاعات مواد اولیه، سابقه مصرف، داده های موجود و مشخصات محصول نهایی انجام شود.

آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity Test)

آزمون سمیت سلولی یکی از مهم ترین آزمون های اولیه برای بررسی ایمنی زیستی چسب های پزشکی است.

هدف از انجام این آزمون، بررسی اثر مواد قابل استخراج از محصول بر زنده ماندن و فعالیت سلول های زنده است.

در این آزمون، نمونه محصول یا عصاره تهیه شده از آن در معرض سلول های کشت شده قرار می گیرد و تغییرات مربوط به زنده مانی سلول ها، مورفولوژی و سایر شاخص های زیستی بررسی می شود.

استاندارد مرجع: ISO 10993-5

روش های انجام آزمون سمیت سلولی

آزمون سمیت سلولی تجهیزات پزشکی به روش های مختلفی قابل انجام است:

روش استخراجی (Extract Method):

در این روش، ابتدا از محصول تحت شرایط کنترل شده عصاره تهیه می شود. سپس عصاره حاصل به سلول های کشت شده اضافه می شود و اثر آن بر زنده مانی سلول ها بررسی می گردد.

برای چسب ضد حساسیت، این روش اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مواد شیمیایی قابل آزاد شدن از لایه چسبنده می توانند از طریق عصاره وارد محیط کشت شوند.

روش تماس مستقیم (Direct Contact):

در این روش، نمونه محصول به طور مستقیم در مجاورت سلول های کشت شده قرار می گیرد. در این حالت، اثر تماس مستقیم محصول و مواد قابل انتشار از آن بر سلول ها بررسی می شود.

با توجه به ساختار چسب های پزشکی، انتخاب روش باید به گونه ای انجام شود که امکان تماس مناسب بخش چسبنده با سیستم آزمون فراهم شود و نتایج تحت تأثیر مشکلات فیزیکی نمونه قرار نگیرند.

روش انتشار از طریق آگار (Agar Diffusion):

در این روش، یک لایه آگار بین سلول ها و نمونه محصول قرار می گیرد. مواد قابل انتشار از نمونه می توانند از لایه آگار عبور کرده و بر سلول ها اثر بگذارند.

این روش در مواردی که بررسی انتشار مواد از محصول اهمیت دارد، قابل استفاده است.

حد قابل قبول در آزمون سمیت سلولی

در روش های کمی ارزیابی سمیت سلولی، کاهش زنده مانی سلول ها نسبت به کنترل منفی اهمیت اصلی دارد.

بر اساس معیار متداول ISO 10993-5:

• زنده مانی سلولی برابر یا بیشتر از ۷۰ درصد، نشان دهنده عدم مشاهده اثر سمیت سلولی در آزمون کمی است.
• در مقابل، کاهش زنده مانی سلولی به کمتر از ۷۰ درصد، نشان دهنده وجود اثر سمیت سلولی و نیازمند بررسی و تفسیر نتایج است.
• در روش های کیفی مانند تماس مستقیم و انتشار از آگار، ارزیابی بر اساس تغییرات مورفولوژیک سلول ها، ناحیه تخریب سلولی و درجه واکنش انجام می شود.
• بنابراین، معیار ۷۰ درصد را نباید به عنوان معیار پذیرش تمام روش های سمیت سلولی در نظر گرفت.

نکات مهم برای تولید کننده

• نوع چسب و ترکیبات شیمیایی آن باید به طور کامل مشخص باشد.

• نمونه مورد آزمون باید نماینده محصول نهایی باشد.

• انتخاب حلال استخراج باید با توجه به ماهیت مواد تشکیل دهنده محصول انجام شود.

• در صورت وجود رنگ، پوشش، افزودنی یا لایه های مختلف، اثر آن ها باید در ارزیابی لحاظ شود.

• مواد شیمیایی آزادشونده از چسب نباید موجب کاهش غیرقابل قبول زنده مانی سلول ها شوند.

• در صورت مشاهده سمیت سلولی، شناسایی ترکیبات مسئول و بررسی فرایند تولید ضروری است.

آزمون حساسیت زایی پوستی (Skin Sensitization Test)

حساسیت زایی پوستی یکی از مهم ترین آزمون ها برای چسب های پزشکی است؛ زیرا این محصولات برای تماس مستقیم با پوست طراحی شده اند و در بسیاری از موارد به مدت چند ساعت یا چند روز روی بدن باقی می مانند.

هدف از این آزمون، بررسی توانایی مواد تشکیل دهنده محصول در ایجاد پاسخ حساسیتی در سیستم ایمنی است.

حساسیت پوستی با تحریک ساده پوست تفاوت دارد. در حساسیت آلرژیک، سیستم ایمنی پس از مواجهه با یک ماده حساسیت زا فعال می شود و ممکن است در تماس های بعدی واکنش شدیدتری ایجاد کند.

استاندارد مرجع: ISO 10993-10

مواد حساسیت زای احتمالی در چسب های پزشکی

برخی از ترکیباتی که در تولید چسب های پزشکی استفاده می شوند، ممکن است در ایجاد حساسیت پوستی نقش داشته باشند:

• رزین های طبیعی و مشتقات کلوفونی (Colophony)

• برخی ترکیبات اکریلاتی (Acrylates)

• مواد افزودنی مورد استفاده در چسب های لاستیکی

• شتاب دهنده های ولکانیزاسیون در ترکیبات لاستیکی

• برخی آنتی اکسیدان ها

• مواد نگهدارنده و افزودنی های شیمیایی

• مونومرهای باقی مانده از فرایند تولید

• ترکیبات باقی مانده از حلال ها

استفاده از این مواد به معنای نامناسب بودن قطعی محصول نیست، اما شناسایی ترکیبات و ارزیابی احتمال حساسیت زایی آن ها ضروری است.

روش های ارزیابی حساسیت زایی

ارزیابی حساسیت زایی می تواند با استفاده از روش های مختلف انجام شود.

آزمون های درون تنی (In Vivo):

در روش های کلاسیک، توانایی ایجاد حساسیت پوستی با استفاده از مدل های حیوانی بررسی می شود.

از جمله روش های شناخته شده عبارت اند از:

• آزمون بیشینه سازی در خوکچه هندی (Guinea Pig Maximization Test)

• آزمون پچ بسته در خوکچه هندی (Buehler Test)

• آزمون گره لنفاوی موضعی (Local Lymph Node Assay)

انتخاب روش باید بر اساس استاندارد مربوط، ماهیت نمونه، نوع عصاره و الزامات اخلاقی و رگولاتوری انجام شود.

آزمون های برون تنی و شیمیایی (In Vitro and In Chemico):

روش های جدیدتر بر اساس بررسی مراحل مختلف مسیر زیستی ایجاد حساسیت طراحی شده اند.

از جمله این روش ها:

• DPRA برای بررسی واکنش پذیری مواد با پروتئین ها

• KeratinoSens برای بررسی فعال سازی کراتینوسیت ها

• h-CLAT برای بررسی فعال سازی سلول های مرتبط با پاسخ ایمنی

این روش ها با دستورالعمل های OECD 442C، OECD 442D و OECD 442E مرتبط هستند.

نکته فنی: روش های OECD برای شناسایی خطر حساسیت زایی مواد شیمیایی توسعه یافته اند. استفاده از آن ها برای عصاره یک تجهیز پزشکی باید از نظر سازگاری نمونه، اعتبار روش، ماتریس آزمون و پذیرش رگولاتوری توجیه شود. همچنین یک آزمون منفرد برون تنی لزوماً برای اثبات عدم حساسیت زایی یک چسب پزشکی کافی نیست.

حد قابل قبول در آزمون حساسیت زایی

معیار کلی پذیرش در ارزیابی زیستی این است که شواهدی از ایجاد حساسیت پوستی ناشی از محصول مشاهده نشود.

در آزمون های حیوانی، نتایج بر اساس شدت واکنش های مشاهده شده، تعداد پاسخ دهندگان و معیارهای تفسیر اختصاصی روش ارزیابی می شوند.

در آزمون های برون تنی نیز نتایج بر اساس معیارهای اعتبارسنجی و تصمیم گیری اختصاصی هر روش تفسیر می شوند.

برای آزمون حساسیت زایی یک حد عددی واحد و عمومی که برای تمام روش ها و تمام چسب های پزشکی قابل استفاده باشد وجود ندارد.

نکات مهم برای تولید کننده

• عبارت Hypoallergenic باید با داده های علمی و آزمون های مناسب پشتیبانی شود.

• تغییر نوع رزین، پلیمر یا افزودنی چسبنده می تواند بر احتمال حساسیت زایی اثر بگذارد.

• مواد اولیه باید از تأمین کنندگان معتبر تهیه شوند.

• تغییر فرمولاسیون چسب باید از نظر ایمنی زیستی بررسی شود.

• در صورت استفاده از مواد اولیه جدید، ارزیابی مجدد ریسک ضروری است.

• نتایج آزمون باید با ترکیب واقعی محصول نهایی مرتبط باشند.

آزمون تحریک پوستی (Skin Irritation Test)

آزمون تحریک پوستی برای بررسی احتمال ایجاد واکنش های التهابی موضعی در اثر تماس محصول با پوست انجام می شود.

در چسب های پزشکی، این آزمون اهمیت ویژه ای دارد؛ زیرا محصول به صورت مستقیم روی پوست قرار می گیرد و ممکن است در اثر تماس طولانی مدت، تجمع رطوبت، فشار مکانیکی یا آزاد شدن مواد شیمیایی موجب تحریک پوست شود.

استاندارد مرجع: ISO 10993-23

روش های انجام آزمون تحریک پوستی

آزمون های درون تنی (In Vivo):

در روش های متداول، عصاره تهیه شده از محصول یا نمونه مناسب در تماس با پوست مدل حیوانی قرار می گیرد و واکنش های موضعی بررسی می شوند.

شاخص های ارزیابی عبارت اند از:

• قرمزی پوست (Erythema)

• تورم (Edema)

• التهاب موضعی

• سایر واکنش های پوستی قابل مشاهده

ارزیابی واکنش ها باید در زمان های مشخص و مطابق روش آزمون انجام شود.

آزمون های برون تنی (In Vitro):

در روش های برون تنی می توان از مدل های بازسازی شده اپیدرم انسانی (Reconstructed Human Epidermis) استفاده کرد.

در این مدل ها، اثر نمونه یا عصاره مناسب بر بافت بازسازی شده پوست بررسی می شود.

روش های مرتبط با OECD TG 439 نیز برای ارزیابی تحریک پوستی مواد شیمیایی مورد استفاده قرار می گیرند.

با این حال، برای ارزیابی تجهیزات پزشکی باید تناسب روش با نمونه و الزامات ISO 10993-23 بررسی شود.

حد قابل قبول در آزمون تحریک پوستی

در آزمون های تحریک پوستی تجهیزات پزشکی، نتایج بر اساس روش انتخاب شده، شدت واکنش های موضعی و معیارهای تفسیر استاندارد ارزیابی می شوند.

هدف از ارزیابی، عدم مشاهده پاسخ تحریک کننده غیرقابل قبول در شرایط آزمون است.

در روش های حیوانی، امتیازهای قرمزی و تورم پوست بر اساس سیستم امتیازدهی اختصاصی روش محاسبه می شوند.

در مدل های بازسازی شده اپیدرم نیز معیارهای اختصاصی روش برای تشخیص نمونه تحریک کننده و غیرتحریک کننده استفاده می شوند.

برای مثال، معیار زنده مانی ۵۰ درصد در برخی روش های OECD 439 برای طبقه بندی مواد شیمیایی استفاده می شود؛ اما نباید آن را بدون بررسی اعتبار روش، مستقیماً معیار پذیرش تمام آزمون های تحریک تجهیزات پزشکی دانست.

نکات مهم برای تولید کننده

• نوع ماده چسبنده و افزودنی های آن باید مشخص باشد.

• باقی مانده حلال ها و مواد شیمیایی فرایند تولید باید کنترل شوند.

• چسبندگی بیش از حد می تواند باعث آسیب مکانیکی پوست شود.

• میزان نفوذپذیری محصول نسبت به هوا و رطوبت در عملکرد پوستی اهمیت دارد.

• محصول باید در شرایط مصرف واقعی و با در نظر گرفتن مدت تماس ارزیابی شود.

• در صورت مشاهده تحریک پوستی، بررسی ترکیبات شیمیایی و اصلاح فرمولاسیون باید در دستور کار قرار گیرد.

آزمون های تکمیلی و ارزیابی های شیمیایی محصول

علاوه بر سه آزمون اصلی زیست سازگاری، در برخی شرایط لازم است ارزیابی های تکمیلی برای بررسی ترکیبات شیمیایی، مواد آزادشونده و احتمال بروز خطرات زیستی دیگر انجام شوند.

این ارزیابی ها برای محصولاتی که از فرمولاسیون جدید استفاده می کنند، دارای مواد اولیه ناشناخته هستند یا فرایند تولید آن ها تغییر کرده است، اهمیت بیشتری دارند.

ارزیابی مشخصات شیمیایی و ترکیبات قابل استخراج (Chemical Characterization)

یکی از مهم ترین مراحل ارزیابی ایمنی چسب پزشکی، شناسایی ترکیبات شیمیایی موجود در محصول و موادی است که ممکن است در شرایط تماس با پوست آزاد شوند.

استاندارد مرجع: ISO 10993-18

در این ارزیابی، ترکیبات تشکیل دهنده محصول و مواد شیمیایی قابل استخراج از آن شناسایی و در صورت لزوم اندازه گیری می شوند.

روش های تحلیلی قابل استفاده با توجه به ماهیت مواد شامل موارد زیر هستند:

• GC-MS برای شناسایی ترکیبات آلی فرار و نیمه فرار

• LC-MS برای شناسایی برخی ترکیبات آلی و مواد غیر فرار

• HPLC برای اندازه گیری ترکیبات شیمیایی مشخص

• ICP-MS برای بررسی عناصر و فلزات

• سایر روش های تحلیلی متناسب با ماهیت مواد اولیه

در چسب های پزشکی، ترکیباتی مانند مونومرهای باقی مانده، مواد افزودنی، نرم کننده ها، حلال ها و محصولات حاصل از تخریب پلیمرها ممکن است از اهمیت ویژه ای برخوردار باشند.

نکته مهم: انجام آزمون شناسایی ترکیبات شیمیایی به تنهایی به معنای اثبات ایمنی محصول نیست. نتایج باید در چارچوب ارزیابی ریسک سم شناسی تفسیر شوند.

ارزیابی ریسک سم شناسی (Toxicological Risk Assessment)

پس از شناسایی ترکیبات شیمیایی، لازم است مشخص شود که آیا میزان مواجهه احتمالی با این مواد می تواند برای مصرف کننده خطر ایجاد کند یا خیر.

استاندارد مرجع: ISO 10993-17

در ارزیابی ریسک سم شناسی، موارد زیر مورد بررسی قرار می گیرند:

• هویت ماده شیمیایی

• مقدار ماده موجود در محصول

• میزان آزادسازی ماده از محصول

• مسیر تماس و جذب احتمالی

• مدت و دفعات مواجهه

• اطلاعات سم شناسی موجود

• مقادیر مرجع سم شناسی و نقاط پایانی سمیت

• میزان مواجهه قابل قبول و حاشیه ایمنی

برای مثال، اگر در ساختار چسب از یک ماده شیمیایی استفاده شده باشد که احتمال آزادسازی آن وجود دارد، باید مشخص شود میزان مواجهه پوستی مصرف کننده با آن ماده تا چه اندازه است و آیا این مقدار از نظر سم شناسی قابل قبول است یا خیر.

این ارزیابی به ویژه در شرایطی که ترکیبات جدید یا مواد افزودنی با اطلاعات سم شناسی محدود استفاده می شوند، اهمیت دارد.

آزمون ژنوتوکسیسیته (Genotoxicity Test)

ژنوتوکسیسیته به توانایی یک ماده در ایجاد آسیب به ماده ژنتیکی سلول گفته می شود.

آزمون های ژنوتوکسیسیته برای بررسی خطراتی مانند جهش ژنی و آسیب های کروموزومی طراحی شده اند.

با توجه به اینکه چسب ضد حساسیت پزشکی معمولاً فقط با پوست سالم تماس دارد، انجام آزمون ژنوتوکسیسیته برای تمام این محصولات به طور معمول ضروری نیست.

با این حال، در شرایط زیر ممکن است بررسی ژنوتوکسیسیته مطرح شود:

• استفاده از مواد اولیه جدید و ناشناخته

• شناسایی ترکیبات دارای هشدار ژنوتوکسیک

• وجود مواد شیمیایی قابل آزادسازی با نگرانی ژنوتوکسیک

• وجود شواهدی از خطر ژنتیکی در ارزیابی شیمیایی و سم شناسی

• تغییرات اساسی در فرمولاسیون یا فرایند تولید

روش های متداول ارزیابی ژنوتوکسیسیته عبارت اند از:

• آزمون جهش ژنی باکتریایی (Ames Test) بر اساس OECD TG 471

• آزمون میکرونوکلئوس (Micronucleus Test) بر اساس OECD TG 487

• آزمون ناهنجاری کروموزومی (Chromosomal Aberration Test) بر اساس OECD TG 473

انتخاب روش باید با توجه به ماهیت ماده مورد بررسی و قابلیت کاربرد آن برای نمونه محصول انجام شود.

آزمون سمیت سیستمیک (Systemic Toxicity)

آزمون سمیت سیستمیک برای بررسی اثرات نامطلوب مواد جذب شده در بدن و احتمال ایجاد آسیب در اندام ها و بافت های مختلف طراحی شده است.

در چسب ضد حساسیت پزشکی که فقط روی پوست سالم استفاده می شود، انجام آزمون سمیت سیستمیک به طور معمول جزو آزمون های اولیه و روتین نیست.

اما اگر مواد قابل آزادسازی از محصول قابلیت جذب سیستمیک داشته باشند یا کاربرد محصول به تماس با پوست آسیب دیده و بستر زخم گسترش پیدا کند، ممکن است ارزیابی سمیت سیستمیک بر اساس میزان مواجهه و نتایج ارزیابی ریسک مورد نیاز باشد.

آزمون های مرتبط، در صورت توجیه علمی، می توانند شامل موارد زیر باشند:

• سمیت سیستمیک حاد (Acute Systemic Toxicity)

• سمیت سیستمیک تحت حاد (Subacute Systemic Toxicity)

• سمیت سیستمیک تحت مزمن (Subchronic Systemic Toxicity)

استانداردهای مرجع: ISO 10993-11 و ISO 10993-1

آزمون های میکروبی و بررسی وضعیت استریلیتی محصول

آزمون های میکروبی با آزمون های زیست سازگاری تفاوت دارند. این آزمون ها برای بررسی آلودگی میکروبی، کنترل فرایند تولید و اطمینان از وضعیت میکروبی محصول استفاده می شوند.

چسب ضد حساسیت پزشکی ممکن است به صورت استریل یا غیر استریل تولید و عرضه شود. بنابراین، انتخاب آزمون های میکروبی به وضعیت عرضه محصول و کاربرد مورد نظر بستگی دارد.

آزمون بار میکروبی (Bioburden Test)

استاندارد مرجع: ISO 11737-1

این آزمون برای تعیین تعداد میکروارگانیسم های زنده موجود روی محصول یا در اجزای آن انجام می شود.

بار میکروبی محصول می تواند تحت تأثیر عوامل زیر قرار گیرد:

• کیفیت مواد اولیه

• شرایط محیط تولید

• بهداشت تجهیزات و کارکنان

• شرایط بسته بندی

• شرایط نگهداری مواد اولیه و محصول نهایی

بار میکروبی در محصولاتی که قرار است استریل شوند، برای توسعه و کنترل فرایند استریلیزاسیون اهمیت دارد.

برای آزمون بار میکروبی یک حد عددی عمومی و یکسان برای تمام چسب های پزشکی وجود ندارد. معیار قابل قبول باید بر اساس نوع محصول، کاربرد، فرایند استریلیزاسیون و الزامات رگولاتوری تعیین شود.

آزمون استریلیتی (Sterility Test)

استاندارد مرجع: ISO 11737-2

اگر چسب ضد حساسیت پزشکی به صورت استریل عرضه شود، وضعیت استریلیتی و اعتبار فرایند استریلیزاسیون آن باید مطابق الزامات مربوط بررسی شود.

روش های متداول استریلیزاسیون تجهیزات پزشکی شامل موارد زیر هستند:

• استریلیزاسیون با اتیلن اکساید (Ethylene Oxide)

• استریلیزاسیون با اشعه گاما

• استریلیزاسیون با پرتو الکترونی

انتخاب روش به ساختار محصول، مواد تشکیل دهنده، بسته بندی و سازگاری آن با فرایند استریلیزاسیون بستگی دارد.

نکته مهم این است که آزمون استریلیتی به تنهایی جایگزین اعتبارسنجی فرایند استریلیزاسیون نیست. برای مثال، در استریلیزاسیون با اتیلن اکساید باید الزامات استاندارد ISO 11135 و برای استریلیزاسیون با پرتو، الزامات استانداردهای مرتبط با ISO 11137 بررسی شوند.

همچنین در صورت استفاده از اتیلن اکساید، بررسی باقی مانده های استریلیزاسیون بر اساس ISO 10993-7 اهمیت دارد.

آزمون اندوتوکسین باکتریایی (Bacterial Endotoxins Test)

استاندارد مرجع: ISO 10993-11 و روش های مرتبط با آزمون اندوتوکسین باکتریایی مانند USP 85

این آزمون برای شناسایی اندوتوکسین های باکتریایی در محصول یا عصاره آن استفاده می شود.

اندوتوکسین ها از اجزای دیواره خارجی باکتری های گرم منفی هستند و می توانند پاسخ های التهابی و تب زا ایجاد کنند.

برای چسب ضد حساسیت پزشکی که صرفاً با پوست سالم تماس دارد، آزمون اندوتوکسین معمولاً یک الزام روتین نیست. اما اگر محصول برای تماس با زخم، بافت های داخلی یا کاربردهای خاصی طراحی شده باشد، ضرورت این ارزیابی باید بر اساس نوع تماس و ریسک محصول بررسی شود.

جدول جمع بندی آزمون های زیست سازگاری محصول

در جدول زیر، مهم ترین آزمون ها و ارزیابی های قابل بررسی برای چسب ضد حساسیت پزشکی ارائه شده اند.

آیا برای محصول انجام همه آزمون ها ضروری است؟

خیر. انجام تمام آزمون های زیست سازگاری برای هر محصول پزشکی الزامی نیست.

یکی از اصول مهم در استاندارد ISO 10993-1 این است که ارزیابی زیستی باید بر اساس نوع تماس محصول با بدن، مدت تماس، ماهیت مواد تشکیل دهنده و خطرات احتمالی انجام شود.

برای مثال، چسب ضد حساسیت پزشکی که فقط برای استفاده روی پوست سالم طراحی شده است، از نظر نقاط پایانی زیستی با چسب جراحی مورد استفاده در داخل بدن تفاوت اساسی دارد.

برای یک چسب پزشکی معمولی با کاربرد تماس با پوست سالم، سه موضوع اصلی عبارت اند از:

• سمیت سلولی

• حساسیت زایی پوستی

• تحریک پوستی

در برخی موارد ممکن است داده های موجود، سوابق مصرف ایمن، اطلاعات مواد اولیه و نتایج ارزیابی شیمیایی برای پاسخ به بخشی از نگرانی های زیستی کافی باشند و نیاز به انجام آزمون جدید را کاهش دهند.

با این حال، حذف هر آزمون باید دارای توجیه علمی و مستند باشد.

تولید کننده نباید صرفاً به دلیل هزینه یا زمان بر بودن آزمون، یک نقطه پایانی زیستی را بدون ارزیابی و مستندسازی مناسب حذف کند.

آزمون های پیشنهادی تکمیلی برای محصول چیست؟

علاوه بر آزمون های زیست سازگاری، انجام برخی آزمون های عملکردی و کنترل کیفیت می تواند به افزایش ایمنی و کیفیت چسب ضد حساسیت پزشکی کمک کند.

این آزمون ها لزوماً آزمون زیست سازگاری نیستند، اما برای اطمینان از عملکرد مناسب محصول اهمیت دارند.

برای این آزمون ها باید از روش های معتبر و متناسب با مشخصات فنی محصول استفاده شود. معیارهای پذیرش نیز باید در مشخصات فنی محصول و برنامه کنترل کیفیت تولید کننده تعریف شوند.

نکات مهم تولیدکنندگان در آماده سازی نمونه محصول برای آزمون

آماده سازی صحیح نمونه یکی از عوامل مهم در اعتبار نتایج آزمون های زیست سازگاری است.

اگر نمونه ارسالی به آزمایشگاه نماینده محصول واقعی نباشد یا شرایط آماده سازی آن با شرایط مصرف تفاوت داشته باشد، نتایج حاصل ممکن است قابلیت استفاده مناسبی برای ارزیابی ایمنی محصول نداشته باشند.

تولیدکنندگان چسب ضد حساسیت پزشکی باید هنگام ارسال نمونه به آزمایشگاه به موارد زیر توجه کنند:

ارسال محصول نهایی:

نمونه باید از محصول نهایی تولید شده و آماده عرضه به بازار انتخاب شود. استفاده از مواد اولیه خام به جای محصول نهایی، در بسیاری از موارد نمی تواند اثر تمام اجزای محصول و فرایند تولید را نشان دهد.

توجه به لایه چسبنده:

در چسب های پزشکی، لایه چسبنده یکی از مهم ترین بخش های مورد بررسی است. بنابراین، هنگام آماده سازی نمونه باید امکان بررسی مواد قابل استخراج از این لایه فراهم شود.

ارائه اطلاعات مواد اولیه:

تولید کننده باید اطلاعات مربوط به مواد تشکیل دهنده چسب، لایه پشتیبان، افزودنی ها، رزین ها و سایر ترکیبات مورد استفاده را در اختیار آزمایشگاه قرار دهد.

تعیین کاربرد محصول:

مشخص شود که چسب برای تماس با پوست سالم طراحی شده است یا امکان استفاده روی پوست آسیب دیده و زخم نیز وجود دارد.

اعلام مدت تماس:

مدت زمان استفاده از چسب در هر نوبت و دفعات تعویض آن باید مشخص باشد.

اعلام وضعیت استریلیتی:

در صورت استریل بودن محصول، باید روش استریلیزاسیون و اطلاعات مربوط به شرایط آن ارائه شود.

ارائه نمونه با بسته بندی نهایی:

در صورت امکان، نمونه باید در بسته بندی نهایی و شرایط واقعی عرضه ارسال شود تا اثر مواد بسته بندی و فرایندهای نهایی نیز در ارزیابی ریسک لحاظ شوند.

عدم ایجاد تغییر در نمونه پیش از آزمون:

نمونه نباید بدون هماهنگی با آزمایشگاه شسته، ضدعفونی، حرارت دهی یا تحت فرایند دیگری قرار گیرد؛ زیرا این اقدامات ممکن است ترکیبات قابل استخراج و ویژگی های زیستی محصول را تغییر دهند.

تعیین شرایط استخراج:

شرایط استخراج، نسبت سطح یا جرم نمونه به حجم مایع استخراج، نوع حلال، دما و مدت استخراج باید متناسب با استاندارد ISO 10993-12 و ماهیت محصول تعیین شوند.

برای چسب های پزشکی، استخراج باید به گونه ای طراحی شود که مواد قابل آزاد شدن از سطح چسبنده و سایر اجزای مرتبط با تماس بدن به شکل مناسبی بررسی شوند.

نتیجه گیری: تولید محصول ایمن نیازمند ارزیابی علمی است

چسب ضد حساسیت پزشکی یکی از محصولات پرکاربرد در حوزه تجهیزات پزشکی است که به دلیل تماس مستقیم با پوست، نیازمند بررسی دقیق از نظر زیست سازگاری و ایمنی است.

استفاده از مواد اولیه با کیفیت، کنترل فرایند تولید و انجام ارزیابی های علمی می تواند احتمال بروز واکنش های نامطلوب پوستی را کاهش دهد و به تولید محصولی ایمن و قابل اعتماد کمک کند.

سه آزمون اصلی که در ارزیابی زیستی این محصول اهمیت دارند عبارت اند از سمیت سلولی، حساسیت زایی و تحریک پوستی. در کنار این آزمون ها، بررسی ترکیبات شیمیایی، ارزیابی ریسک سم شناسی و کنترل میکروبی یا استریلیتی در صورت نیاز باید مورد توجه قرار گیرند.

تولید کننده باید بتواند با ارائه مستندات فنی، نتایج آزمون های معتبر و ارزیابی ریسک زیستی، ایمنی محصول خود را در شرایط مصرف مورد نظر اثبات کند.

خدمات تخصصی سنجش ساناژن در حوزه زیست سازگاری تجهیزات پزشکی

آزمایشگاه سنجش ساناژن با ارائه خدمات تخصصی آزمون های زیست سازگاری و ارزیابی سمیت تجهیزات پزشکی، آماده همکاری با تولیدکنندگان، واردکنندگان و شرکت های فعال در حوزه ملزومات پزشکی است.

خدمات قابل ارائه شامل موارد زیر است:

• آزمون سمیت سلولی (Cytotoxicity Test)

• آزمون حساسیت زایی پوستی (Skin Sensitization Test)

• آزمون تحریک پوستی (Skin Irritation Test)

• آزمون سمیت سیستمیک (Systemic Toxicity Test)

• آزمون ژنوتوکسیسیته (Genotoxicity Test)

• آزمون همولیز (Hemolysis Test)

• آزمون اندوتوکسین باکتریایی (Bacterial Endotoxins Test)

• آزمون بار میکروبی (Bioburden Test)

• آزمون استریلیتی (Sterility Test)

• ارزیابی و بررسی ایمنی زیستی تجهیزات پزشکی

اگر تولید کننده چسب ضد حساسیت پزشکی هستید و برای تعیین آزمون های مورد نیاز محصول، ارزیابی زیست سازگاری یا آماده سازی مستندات فنی به مشاوره نیاز دارید، با کارشناسان سنجش ساناژن تماس بگیرید.