آزمون‌های درون‌تنی زیست‌سازگاری 

الزام دریافت تأییدیه برای تجهیزات پزشکی، مواد اولیه، محصولات آرایشی و دارویی

خلاصه آزمون ها

زمینه و هدف: آزمون‌های زیست‌سازگاری درون‌تنی (In Vivo Biocompatibility Tests) بخش مهمی از فرآیند ارزیابی ایمنی زیستی تجهیزات پزشکی، مواد زیستی و محصولات مورد استفاده در تماس با بدن انسان را تشکیل می‌دهند. این آزمون‌ها با هدف بررسی پاسخ یک موجود زنده کامل به مواد یا تجهیزات پزشکی طراحی شده‌اند و اطلاعاتی را فراهم می‌کنند که در آزمون‌های برون‌تنی (In Vitro) قابل دستیابی نیست. استانداردهای خانواده ISO 10993 چارچوب اصلی انتخاب و اجرای این آزمون‌ها را فراهم می‌کنند. هدف از مطالعات درون‌تنی، ارزیابی خطرات بالقوه ناشی از تماس کوتاه‌مدت یا طولانی‌مدت مواد با بافت‌ها و سیستم‌های زیستی، شناسایی اثرات موضعی و سیستمیک، بررسی پاسخ‌های التهابی و ایمنی و اطمینان از ایمنی محصول پیش از استفاده بالینی است. نتایج این مطالعات نقش اساسی در ارزیابی ریسک زیستی، توسعه محصول، اخذ مجوزهای قانونی و حفاظت از سلامت بیماران دارند.

روش انجام: مطالعات زیست‌سازگاری درون‌تنی بر اساس ماهیت محصول، نوع تماس با بدن، مدت زمان مواجهه و نتایج ارزیابی ریسک طراحی می‌شوند. حیوانات آزمایشگاهی مناسب مانند موش، موش صحرایی، خرگوش، خوکچه هندی یا سایر مدل‌های معتبر در این مطالعات مورد استفاده قرار می‌گیرند.

مهم‌ترین تست های حیوانی زیست سازگاری شامل موارد زیر هستند:

  • آزمون‌های تحریک‌زایی پوستی و مخاطی برای بررسی واکنش‌های موضعی.
  • آزمون حساسیت‌زایی جهت ارزیابی احتمال بروز واکنش‌های آلرژیک.
  • آزمون‌های سمیت سیستمیک حاد، تحت‌حاد، تحت‌مزمن و مزمن برای بررسی اثرات عمومی بر بدن.
  • آزمون‌های کاشت (Implantation) برای ارزیابی پاسخ بافتی به مواد کاشتنی.
  • آزمون‌های سمیت ژنی، سرطان‌زایی و سمیت تولیدمثلی در صورت نیاز.
  • آزمون‌های تب‌زایی و پاسخ‌های ایمنی مرتبط با مواد تب‌زا و اندوتوکسین‌ها.

در تست حیوانی زیست سازگاری، نمونه یا عصاره محصول از طریق مسیرهای مناسب شامل کاشت، تزریق، تماس پوستی، استنشاقی یا خوراکی در معرض حیوان قرار می‌گیرد. سپس حیوانات در دوره‌های زمانی مشخص از نظر علائم بالینی، تغییرات رفتاری، وزن بدن، پارامترهای خونی، شاخص‌های بیوشیمیایی و پاسخ‌های بافتی تحت پایش قرار می‌گیرند. در پایان مطالعه نیز ارزیابی‌های کالبدگشایی و هیستوپاتولوژی انجام می‌شود.

یافته‌ها و طبقه‌بندی: یافته‌های حاصل از تست حیوانی زیست سازگاری اطلاعات جامعی درباره سازگاری زیستی محصول ارائه می‌دهند. محصولات زیست‌سازگار معمولاً موجب حداقل پاسخ التهابی، عدم ایجاد سمیت سیستمیک، عدم بروز حساسیت‌زایی و حفظ عملکرد طبیعی اندام‌ها می‌شوند. در مقابل، محصولات ناسازگار ممکن است موجب التهاب شدید، نکروز بافتی، واکنش‌های آلرژیک، آسیب اندام‌ها، اختلالات خونی یا سایر عوارض زیستی شوند.

نتایج این آزمون‌ها به طور کلی در گروه‌های زیر طبقه‌بندی می‌شوند:

  • سازگاری زیستی مطلوب
  • واکنش خفیف و قابل قبول
  • واکنش متوسط نیازمند ارزیابی بیشتر
  • واکنش شدید و غیرقابل قبول

همچنین نتایج می‌توانند برای تعیین اندام هدف، شدت پاسخ زیستی و ارتباط بین نوع تماس و میزان خطر مورد استفاده قرار گیرند.

نتیجه‌گیری: آزمون‌های زیست‌سازگاری درون‌تنی یکی از ارکان اصلی ارزیابی ایمنی تجهیزات پزشکی و مواد زیستی هستند و نقش مهمی در شناسایی خطرات احتمالی پیش از کاربرد انسانی ایفا می‌کنند. این آزمون‌ها امکان بررسی تعاملات پیچیده میان محصول و سیستم‌های بیولوژیک را فراهم کرده و اطلاعاتی درباره پاسخ‌های موضعی، سیستمیک، ایمنی و بافتی ارائه می‌دهند. اجرای صحیح این مطالعات مطابق استانداردهای ISO 10993 موجب افزایش اطمینان از ایمنی و کارایی محصولات پزشکی، کاهش ریسک برای بیماران و تسهیل فرآیندهای قانونی و نظارتی می‌شود. به همین دلیل، آزمون‌های درون‌تنی همچنان یکی از اجزای کلیدی برنامه ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی محسوب می‌شوند.

واژگان کلیدی: زیست‌سازگاری درون‌تنی، In Vivo Biocompatibility، ISO 10993، تجهیزات پزشکی، Biological Evaluation، حساسیت‌زایی، تحریک‌زایی، سمیت سیستمیک، آزمون کاشت، هیستوپاتولوژی، ارزیابی ریسک زیستی، Biocompatibility Testing، ایمنی زیستی، Medical Device Safety. تست حیوانی زیست سازگاری

تصویر  خلاصه آزمون ها

خلاصه-روند-تست-زیست-سازگاری-حیوانی

⚠️ الزامات قانونی

انجام آزمون‌های درون‌تنی (مانند سمیت سیستمیک، کاشت، حساسیت‌زایی، تحریک‌پذیری، تب‌زایی و سمیت ژنی درون‌تنی) بر اساس استانداردهای ISO 10993 (به ویژه بخش‌های ۲، ۳، ۴، ۶، ۱۰، ۱۱ و ۲۰) و دستورالعمل‌های OECD (مانند TG ۴۰۳، ۴۰۴، ۴۰۵، ۴۰۷، ۴۰۸، ۴۲۹، ۴۵۲، ۴۷۴) انجام می‌شود. سازمان غذا و داروی ایران (IFDA) و اداره کل تجهیزات پزشکی، ارائه گزارش معتبر از آزمایشگاه همکار معتمد دارای گواهی ISO 17025 و رعایت اصول GLP و الزامات اخلاقی کار با حیوانات (ISO 10993-2) را برای کلیه تجهیزات پزشکی، مواد اولیه، محصولات آرایشی و دارویی که با جریان خون، بافت عمقی، غشای مخاطی، ایمپلنت یا پوست آسیب دیده تماس دارند، الزامی نموده‌اند. آزمون‌های درون‌تنی بسته به مدت و نوع تماس بالینی (حاد، تحت حاد، تحت مزمن، مزمن) انتخاب می‌شوند و عدم انجام یا انتخاب اشتباه آنها موجب رد گزارش، عدم صدور پروانه ساخت و کد IRC، توقیف کالا در گمرک و پیگرد قانونی خواهد شد.

انواع اصلی آزمون‌های درون تنی

در چارچوب استاندارد ISO 10993 و سایر استانداردهای بین‌المللی مانند OECD و فارماکوپه، مهم‌ترین آزمون‌های درون تنی زیست‌سازگاری عبارتند از:

آزمون‌ های سمیت سیستمیک

آزمون‌های سمیت سیستمیک بر اساس ISO 10993-11 و مجموعه استانداردهای OECD TG 403/407/408/412/413/420/423/425/452 و USP 88 شامل چهار سطح زمانی اصلی می‌باشند. سمیت حاد (OECD 420/423/425/403) اثرات یک دوز واحد را طی ۲۴ تا ۷۲ ساعت بررسی می‌کند. سمیت تحت حاد (OECD 407) اثرات دوزهای مکرر روزانه را طی ۲۸ روز ارزیابی می‌نماید. سمیت تحت مزمن (OECD 408) اثرات دوزهای مکرر روزانه را طی ۹۰ روز بررسی می‌کند. سمیت مزمن (OECD 452) اثرات دوزهای مکرر روزانه را طی ۶ تا ۱۲ ماه برای تشخیص آسیب‌های تاخیری ارزیابی می‌نماید. مسیرهای تجویز شامل خوراکی (لوله معده)، درون صفاقی، درون وریدی، درون عضلانی، زیرجلدی، جلدی (پچ) و استنشاقی (محفظه با ذرات ۱ تا ۵ میکرومتر) می‌باشد. در تمام روش‌ها، علائم بالینی، تغییرات وزن، مصرف خوراک و آب، بیوشیمی خون (آنزیم‌های کبدی، کراتینین، قند خون)، هماتولوژی و آسیب‌شناسی بافتی (کبد، کلیه، قلب، ریه، طحال، مغز، غدد لنفاوی) بررسی می‌شود. دوز محدود در سمیت حاد ۲۰۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن بدن و در مسیر استنشاقی غلظت محدود ۵ میلی‌گرم بر لیتر هوا (برای ذرات) یا ۵۰۰۰ پی پی ام (برای بخارات) است. انجام این آزمون‌ها برای تمامی تجهیزات با تماس با جریان خون، بافت عمقی، غشای مخاطی، ایمپلنت‌های طولانی مدت، مواد دارویی و محصولات آرایشی با توجه به مدت و نوع تماس جهت اخذ پروانه ساخت، کد IRC و تاییدیه سازمان غذا و دارو الزامی می‌باشد.

تست های سمیت سیستمیک
  • تست های-درون-تنی زیست سازگاری
  • تست تحریک-زایی
  • تست حساسیت-زایی
  • تست کاشت
  • تست سمیت-سیستمیک
  • تست تب-زایی در خرگوش

آزمون‌ های تحریک‌ زایی

آزمون‌های تحریک‌پذیری بر اساس استانداردهای ISO 10993-23، OECD TG 404/405 و USP 88 برای ارزیابی التهاب برگشت‌پذیر موضعی در بافت‌های مختلف مانند پوست، چشم، دهان، واژن و رکتوم انجام می‌شوند. این آزمون‌ها شامل تحریک‌پذیری جلدی با پچ روی پوست خرگوش (OECD 404) برای تجهیزات تماس پوستی، تحریک‌پذیری درون‌جلدی با تزریق عصاره در پشت خرگوش (USP 88) برای مواد قابل تزریق، تحریک‌پذیری چشمی با ریختن نمونه در چشم خرگوش (OECD 405) برای لنز تماسی و محصولات آرایشی، تحریک‌پذیری غشای مخاطی دهان (بر روی گونه همستر) برای تجهیزات ارتودنسی، و تحریک‌پذیری واژینال و رکتال (در مجرای خرگوش) برای آی یو دی و شیاف می‌باشند. شدت قرمزی و تورم در مقیاس ۰ تا ۴ نمره‌دهی می‌شود. روش‌های جایگزین برون‌تنی مانند مدل اپیدرم انسان بازسازی شده RHE (OECD 439)، مدل اپیتلیوم قرنیه RhCE (OECD 492) و BCOP (OECD 437) نیز قابل استفاده هستند. انجام این آزمون‌ها برای تمامی تجهیزات با تماس با پوست، غشای مخاطی، چشم، دهان، واژن و رکتوم جهت اخذ پروانه ساخت و تاییدیه سازمان غذا و دارو الزامی است.

تست های تحریک زایی

آزمون های حساسیت‌زایی

آزمون حساسیت‌زایی پوستی بر اساس ISO 10993-10 و OECD TG 429/442A/442B (LLNA) و OECD TG 406 توانایی نمونه در ایجاد واکنش آلرژیک تاخیری نوع ۴ را ارزیابی می‌کند. روش مدرن LLNA (آزمون غدد لنفاوی موشی) بر روی موش انجام شده و ماده به پشت گوش مالیده می‌شود؛ پس از ۶ روز، تکثیر لنفوسیت‌ها در غدد لنفاوی گردنی اندازه‌گیری شده و شاخص تحریک تعیین می‌گردد که معیار مثبت آن شاخص تحریک ≥ ۱/۸ است. روش سنتی GPMT (حداکثر آزمون خوکچه هندی) بر روی خوکچه هندی همراه با تزریق ادجوانت برای افزایش پاسخ ایمنی و روش Buehler نیز بر روی خوکچه هندی اما بدون ادجوانت و فقط با پچ پوستی تکراری انجام می‌شود. شدت واکنش پوستی (قرمزی و تورم) در مقیاس ۰ تا ۴ نمره‌دهی شده و درصد حیوانات حساس شده محاسبه می‌گردد. با توجه به الزامات کمیته اخلاق، روش LLNA امروزه روش ارجح در OECD و سازمان غذا و داروی ایران می‌باشد و انجام این آزمون برای کلیه تجهیزات با تماس پوستی، غشای مخاطی، ایمپلنت‌ها و محصولات آرایشی جهت اخذ پروانه ساخت و کد IRC الزامی است.

تست های حساسیت زایی

آزمون های ایمپلنت

آزمون‌های ایمپلنت بر اساس ISO 10993-6 و USP 88 برای ارزیابی واکنش موضعی بافت (التهاب، فیبروز، نکروز، تشکیل کپسول) در برابر نمونه کاشته شده انجام می‌شود. نمونه در بافت هدف (زیرجلدی، عضلانی یا استخوانی) خرگوش یا گوسفند کاشته شده و پس از ۱ تا ۵۲ هفته (بسته به مدت تماس بالینی) بافت اطراف برداشته شده و با کنترل منفی HDPE مقایسه می‌شود. برای مواد قابل جذب، دوره آزمون باید فراتر از نقطه جذب کامل (معمولاً ۵۰ درصد بیشتر) باشد.

تست های کاشت

آزمون سرطان‌زایی

آزمون سرطان‌زایی بر اساس ISO 10993-3 و OECD TG 451/453 انجام می‌شود. این آزمون طولانی‌مدت‌ترین و پرهزینه‌ترین آزمون درون‌تنی است که توانایی نمونه در ایجاد تومورهای بدخیم را ارزیابی می‌کند. ماده آزمون به مدت ۱۸ تا ۲۴ ماه (در طول عمر موش) به صورت مکرر تجویز شده و تمامی بافت‌ها و اندام‌ها از نظر وجود تومور اولیه یا متاستاز بررسی می‌شود. این آزمون فقط برای ایمپلنت‌های دائمی با ماندگاری بیش از ۱ سال و مواد با شواهد ژنوتوکسیسیتی مثبت تجویز می‌شود.

آزمون سمیت ژنی میکرونوکلئوس

آزمون سمیت ژنی درون‌تنی (Micronucleus) بر اساس ISO 10993-3 و OECD TG 474 برای تایید نتایج مثبت یا مبهم آزمون‌های برون‌تنی ژنوتوکسیسیتی انجام می‌شود. در این روش، ماده آزمون به موش تزریق شده و پس از ۲۴ تا ۴۸ ساعت، مغز استخوان حیوان (یا خون محیطی) برداشته می‌شود. سپس سلول‌های قرمز نابالغ (رتیکولوسیت‌ها) از نظر وجود میکرونوکلئوس که نشانه قطعات کروموزومی جدا شده است، بررسی می‌گردند. وجود میکرونوکلئوس نشانه آسیب کروموزومی و پتانسیل جهش‌زایی ماده بوده و در صورت مثبت بودن، محصول برای تماس طولانی مدت با بدن قابل تایید نیست.

تست میکرونوکلئوس

آزمون سمیت تولیدمثلی و تکوینی

آزمون سمیت تولیدمثلی و تکوینی بر اساس ISO 10993-3 و OECD TG 414/415/416/421/422 اثرات نمونه بر باروری، رشد جنین و تکامل پس از تولد را ارزیابی می‌کند. ماده آزمون در دوره‌های حساس (جفت‌گیری، بارداری، شیردهی) به موش یا خرگوش تجویز شده و پارامترهایی مانند تعداد لانه‌گزینی، وزن جنین، ناهنجاری‌های اسکلتی و احشایی، و رفتار و باروری فرزندان به ویژه در مطالعه دو نسل بررسی می‌شود. این آزمون برای ایمپلنت‌های طولانی مدت، مواد قابل جذب و تجهیزات خاص مانند آی یو دی ضروری است.

آزمون های خون سازگاری

آزمون خون‌سازگاری بر اساس ISO 10993-4 و ASTM F756/F2382/F2888 تعامل تجهیزات پزشکی با خون را ارزیابی می‌کند. نمونه در تماس مستقیم یا غیرمستقیم با خون تازه خرگوش یا انسان قرار گرفته و پارامترهایی مانند همولیز (هموگلوبین آزاد)، ترومبوز (زمان انعقاد PT/PTT)، فعال شدن پلاکت (شمارش پلاکت) و فعال شدن سیستم کمپلمان (SC5b-9) اندازه‌گیری می‌شود. برای تجهیزات با تماس غیرمستقیم با خون (مانند ست خونگیری)، فقط آزمون همولیز توصیه می‌شود.

تست خون سازگاری

آزمون تب زایی در خرگوش

آزمون تب‌زایی در خرگوش بر اساس ISO 10993-11 و USP 151 برای تشخیص پیروژن‌ها (عمدتاً اندوتوکسین باکتریایی) در نمونه طراحی شده است. عصاره نمونه به ۳ خرگوش تزریق شده و دمای بدن در فواصل ۱، ۲ و ۳ ساعت اندازه‌گیری می‌شود. معیار مثبت: افزایش دمای ۰/۵ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر در هر خرگوش، یا مجموع افزایش بیش از ۱/۴ درجه سانتی‌گراد در سه خرگوش. این آزمون برای تجهیزات با تماس با مایع مغزی-نخاعی، خون و محصولات تزریقی الزامی است. روش جایگزین LAL (USP 85) نیز قابل استفاده می‌باشد.

تست های پیروژن

آزمون سمیت موضعی عروقی

آزمون سمیت موضعی عروقی بر اساس ISO 10993-11 برای ارزیابی تحریک‌پذیری دیواره رگ در اثر تزریق مستقیم نمونه طراحی شده است. نمونه (عصاره یا محلول) به ورید گوش خرگوش تزریق شده و پس از ۲۴ تا ۷۲ ساعت، ناحیه تزریق از نظر التهاب، ترومبوز، نکروز و تغییر رنگ بررسی می‌شود. این آزمون برای تمامی تجهیزات و موادی که به صورت درون وریدی تزریق می‌شوند (مانند داروها، کاتترها، محلول‌های شستشو) الزامی است.

آزمون ایجاد لخته خون

آزمون ایجاد لخته خونی درون‌تنی بر اساس ISO 10993-4 برای تجهیزات با تماس مستقیم و طولانی مدت با جریان خون (بیش از ۲۴ ساعت) مانند استنت‌ها، دریچه‌های قلب و پمپ‌های خون طراحی شده است. نمونه درون رگ یا قلب حیوان (معمولاً خرگوش یا خوک) کاشته شده و پس از ۷ تا ۳۰ روز، رگ از نظر وجود ترومبوز (لخته)، تنگی عروق و فعال شدن پلاکت‌ها بررسی می‌شود. این آزمون پیشرفته‌ترین آزمون هموکمپاتیبیلیتی است و فقط برای تجهیزات پرخطر درخواست می‌شود.

آزمون سمیت عصبی

آزمون سمیت عصبی بر اساس OECD TG 424 برای تجهیزات و موادی طراحی شده است که با سیستم عصبی تماس دارند مانند الکترودهای تحریک عمقی مغز، شنت‌های مغزی و ایمپلنت‌های نخاعی. در این روش، رفتار حرکتی، عملکرد شناختی، حافظه و هماهنگی حیوان قبل و پس از کاشت نمونه ارزیابی شده و پس از پایان دوره، بافت مغز و نخاع از نظر تغییرات بافت‌شناسی مانند دمیلینه شدن، نکروز نورون و گلیوز بررسی می‌شود.

طبقه‌بندی USP کلاس I تا VI

طبقه‌بندی USP کلاس I تا VI بر اساس USP 88 برای مواد پلیمری با استفاده از سه آزمون پایه شامل تزریق سیستمیک، تزریق درون‌جلدی و ایمپلنت عضلانی و چهار حلال استخراج (سدیم کلراید، الکل-سدیم کلراید، پلی اتیلن گلیکول ۴۰۰ و روغن گیاهی) تعیین می‌شود. کلاس VI سخت‌گیرانه‌ترین سطح است و برای ایمپلنت‌های طولانی مدت و تجهیزات تماس با خون الزامی می‌باشد. دمای استخراج نیز ثبت می‌شود، برای مثال VI-۱۲۱ به معنای کلاس VI با استخراج در ۱۲۱ درجه سانتی‌گراد است.

آزمون ایمنی در برابر حرارت و استریلیزاسیون

آزمون ایمنی در برابر حرارت و استریلیزاسیون بر اساس ISO 11137 (استریلیزاسیون پرتویی) و ISO 11135 (اکسید اتیلن) برای اطمینان از اینکه فرآیند استریلیزاسیون محصولات تخریب سمی ایجاد نمی‌کند، انجام می‌شود. در این روش، نمونه استریل شده در حیوان کاشته یا تزریق شده و واکنش‌های موضعی و سیستمیک با نمونه غیراستریل مقایسه می‌گردد.

آزمون پاسخ ایمنی و ایمونوتوکسیسیتی

آزمون پاسخ ایمنی و ایمونوتوکسیسیتی بر اساس ISO 10993-20 برای تجهیزات و موادی طراحی شده است که احتمال سرکوب یا تحریک سیستم ایمنی را دارند مانند ایمپلنت‌های طولانی مدت، نانوذرات و مواد قابل جذب. در این روش، نمونه به حیوان تجویز شده و پس از دوره مشخص، تعداد لنفوسیت‌ها و زیرگروه‌های آنها، سطح سایتوکاین‌های التهابی، عملکرد فاگوسیتوز و تولید آنتی‌بادی اندازه‌گیری می‌شود.