آزمون‌های برون تنی زیست‌سازگاری

الزام دریافت تأییدیه برای تجهیزات پزشکی، مواد اولیه، محصولات آرایشی و دارویی

خلاصه آزمون ها

زمینه و هدف: آزمون‌های زیست‌سازگاری برون‌تنی (In Vitro Biocompatibility Tests) یکی از مهم‌ترین مراحل ارزیابی ایمنی زیستی تجهیزات پزشکی، مواد زیستی، فرآورده‌های دندانپزشکی و محصولات مهندسی بافت هستند. این آزمون‌ها خارج از بدن موجود زنده و در شرایط کنترل‌شده آزمایشگاهی انجام می‌شوند و هدف آن‌ها بررسی اثرات احتمالی مواد بر سلول‌ها، اجزای خونی و سامانه‌های زیستی پیش از ورود به مطالعات حیوانی و بالینی است. استاندارد ISO 10993-1 استفاده از روش‌های برون‌تنی را به‌عنوان نخستین گام در ارزیابی زیستی تجهیزات پزشکی توصیه می‌کند، زیرا این روش‌ها ضمن کاهش هزینه‌ها و زمان مطالعات، امکان کاهش استفاده از حیوانات آزمایشگاهی را نیز فراهم می‌سازند. آزمون‌های برون‌تنی قادرند اطلاعات ارزشمندی درباره سمیت سلولی، آسیب ژنتیکی، سازگاری با خون، پاسخ‌های التهابی و اثرات زیستی مواد ارائه دهند. هدف اصلی این مطالعات، شناسایی خطرات بالقوه زیستی، غربالگری اولیه محصولات، حمایت از ارزیابی ریسک زیستی و فراهم نمودن شواهد علمی لازم برای اثبات ایمنی محصول است.

روش انجام: تست های سمیت برون تنی با استفاده از سلول‌های کشت‌شده، نمونه‌های خون انسانی یا حیوانی، محیط‌های کشت اختصاصی و سامانه‌های بیولوژیکی استاندارد انجام می‌شوند. انتخاب آزمون‌ها بر اساس نوع وسیله پزشکی، محل تماس با بدن، مدت زمان تماس و نتایج ارزیابی ریسک صورت می‌گیرد.

از مهم‌ترین آزمون‌های برون‌تنی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • آزمون سمیت سلولی (ISO 10993-5)
  • آزمون‌های سمیت ژنی (ISO 10993-3)
  • آزمون همولیز و برخی ارزیابی‌های خون‌سازگاری (ISO 10993-4)
  • آزمون اندوتوکسین (USP <85> و USP <86>)
  • آزمون MAT برای شناسایی مواد تب‌زا (USP <151>)
  • آزمون‌های فعال‌سازی کمپلمان
  • آزمون‌های فعال‌سازی پلاکت و انعقاد خون
  • ارزیابی چسبندگی، تکثیر و زنده‌مانی سلولی

در آزمون سمیت سلولی، سلول‌های استاندارد نظیر L929 در تماس با نمونه یا عصاره محصول قرار گرفته و میزان بقای سلول‌ها با روش‌هایی مانند MTT، XTT، Alamar Blue، Neutral Red و LDH اندازه‌گیری می‌شود.

در آزمون‌های سمیت ژنی، احتمال ایجاد جهش ژنی یا آسیب کروموزومی با استفاده از آزمون‌هایی مانند Ames Test، Mouse Lymphoma Assay، Chromosomal Aberration Test و Mouse Micronucleus Test بررسی می‌شود.

در مطالعات خون‌سازگاری برون‌تنی نیز نمونه با خون در تماس قرار گرفته و میزان تخریب گلبول‌های قرمز، فعال‌سازی پلاکت‌ها یا تحریک سیستم کمپلمان ارزیابی می‌شود. همچنین در آزمون‌های اندوتوکسین و MAT، وجود آلودگی‌های تب‌زا و اندوتوکسینی بررسی می‌گردد.

یافته‌ها و طبقه‌بندی: نتایج آزمون‌های برون‌تنی اطلاعات اولیه و بسیار ارزشمندی درباره رفتار زیستی مواد فراهم می‌کنند. محصولات زیست‌سازگار معمولاً موجب حفظ زنده‌مانی سلولی، عدم آسیب DNA، حداقل تخریب سلولی و عدم ایجاد پاسخ‌های نامطلوب خونی یا التهابی می‌شوند.

بر اساس نتایج، مواد معمولاً در یکی از گروه‌های زیر طبقه‌بندی می‌شوند:

  • زیست‌سازگار و قابل قبول
  • دارای اثرات خفیف و قابل کنترل
  • دارای اثرات متوسط و نیازمند بررسی تکمیلی
  • دارای اثرات شدید و غیرقابل قبول

در بسیاری از موارد، نتایج این آزمون‌ها تعیین می‌کنند که آیا محصول می‌تواند وارد مراحل بعدی مطالعات درون‌تنی شود یا نیاز به اصلاح فرمولاسیون، فرایند تولید یا مواد اولیه دارد.

نتیجه‌گیری: تست های سمیت برون تنی یکی از ارکان اصلی ارزیابی ایمنی زیستی تجهیزات پزشکی محسوب می‌شوند و نقش مهمی در شناسایی زودهنگام خطرات احتمالی ایفا می‌کنند. این آزمون‌ها امکان بررسی دقیق تعاملات سلولی و بیولوژیکی را بدون نیاز به استفاده گسترده از مدل‌های حیوانی فراهم می‌سازند و اطلاعات ارزشمندی برای ارزیابی ریسک، توسعه محصول و اخذ مجوزهای قانونی ارائه می‌دهند. استفاده صحیح از آزمون‌های برون‌تنی مطابق استانداردهای بین‌المللی موجب افزایش اطمینان از ایمنی محصولات، کاهش هزینه‌های توسعه و بهبود کیفیت تجهیزات پزشکی می‌شود.

واژگان کلیدی: زیست‌سازگاری برون‌تنی، In Vitro Biocompatibility، ISO 10993-1، ISO 10993-5، ISO 10993-3، سمیت سلولی، Cytotoxicity، سمیت ژنی، Genotoxicity، همولیز، اندوتوکسین، MAT، کشت سلولی، ارزیابی ریسک زیستی، Biological Evaluation، ایمنی تجهیزات پزشکی، Medical Device Safety، تست های سمیت برون تنی.

تصویر خلاصه آزمون ها

تست های سمیت برون تنی

⚠️ الزامات قانونی

آزمون‌های برون‌تنی زیست‌سازگاری بر اساس استانداردهای ISO 10993 (به ویژه بخش‌های ۵ برای سمیت سلولی، ۳ برای سمیت ژنی، ۴ برای همولیز، ۱۰ و ۲۳ برای تحریک‌پذیری و حساسیت‌زایی) و OECD TG ۴۷۱، ۴۸۷، ۴۸۹، ۴۴۲C/D/E، ۴۳۹، ۴۹۲ و USP ۸۵، ۸۶، ۱۵۱ انجام می‌شود. سازمان غذا و داروی ایران (IFDA) و اداره کل تجهیزات پزشکی، ارائه گزارش معتبر از آزمایشگاه همکار معتمد دارای گواهی ISO 17025 و رعایت اصول GLP را برای تمامی تجهیزات پزشکی، مواد اولیه، محصولات آرایشی و دارویی که با بدن تماس دارند، الزامی نموده‌اند. آزمون سمیت سلولی (MTT یا روش کمی معادل) برای تمامی تجهیزات پزشکی حتی با تماس سطحی کوتاه‌مدت پیش‌نیاز هرگونه آزمون دیگر است و بدون آن هیچ تاییدیه‌ای صادر نمی‌شود. باتری سمیت ژنی برون‌تنی (حداقل سه آزمون ایمز، ریزهسته و کومت) برای محصولات با تماس بیش از ۲۴ ساعت الزامی است و نتیجه مثبت در هر یک موجب رد گزارش می‌گردد. آزمون اندوتوکسین و تب‌زایی (روش LAL، rFC یا MAT) برای محصولات تزریقی و تجهیزات تماس با خون الزامی است و روش MAT به دلیل تشخیص همه تب‌زاها ارجح می‌باشد. آزمون‌های برون‌تنی تحریک‌پذیری (RHE، RhCE، BCOP) و حساسیت‌زایی (DPRA، KeratinoSens، h-CLAT) به عنوان غربالگری اولیه و کاهش آزمون‌های حیوانی توصیه می‌شوند اما به تنهایی برای تایید نهایی کافی نیستند. گزارش نهایی کلیه آزمون‌های برون‌تنی باید فقط به زبان انگلیسی صادر شده و قابل استناد برای پروانه ساخت، کد IRC و صادرات به بازارهای بین‌المللی باشد. عدم رعایت این الزامات (استفاده از آزمایشگاه غیرمعتمد، انتخاب روش اشتباه، عدم انجام آزمون‌های الزامی) موجب رد درخواست تاییدیه، توقف ترخیص کالا از گمرک و پیگرد قانونی خواهد شد.

انواع اصلی آزمون‌های برون تنی

در چارچوب استاندارد ISO 10993 و سایر استانداردهای بین‌المللی مانند OECD و فارماکوپه، مهم‌ترین آزمون‌های برون تنی زیست‌سازگاری عبارتند از:

آزمون های سمیت سلولی

آزمون سمیت سلولی بر اساس ISO 10993-5 پایه‌ترین و رایج‌ترین آزمون برون‌تنی است که در آن نمونه مورد نظر با سلول‌های زنده کشت شده معمولاً سلول‌های فیبروبلاست موش L-929 یا فیبروبلاست انسانی تماس داده می‌شود و پس از ۲۴ تا ۷۲ ساعت میزان مرگ و میر سلولی، تغییر شکل سلول‌ها و اختلال در متابولیسم سلول ارزیابی می‌گردد. روش‌های رایج این آزمون شامل MTT (روش کمی و ارجح)، NRU یا قرمز خنثی، آگار دیفیوژن و الوشن (عصاره‌گیری) می‌باشد. در روش کمی MTT، نتیجه به صورت درصد زنده مانی گزارش شده و زنده مانی ≥ ۷۰ درصد غیرسمی و زنده مانی < ۷۰ درصد سمی محسوب می‌شود. در روش کیفی، نتایج در چهار درجه از بدون سمیت (درجه ۰) تا سمیت شدید (درجه ۴) طبقه‌بندی می‌گردد. انجام این آزمون برای تمامی تجهیزات پزشکی، مواد اولیه، محصولات آرایشی و دارویی که با بدن تماس دارند الزامی بوده و پیش‌نیاز هرگونه آزمون دیگر زیست‌سازگاری می‌باشد. گزارش نهایی فقط به زبان انگلیسی صادر می‌شود.

تست های سمیت سلولی
  • تست های-برون-تنی زیست سازگاری
  • تست های سمیت-سلولی
  • تست های سمیت-ژنی
  • تست اندازه گیری اندوتوکسین
  • تست خونسازگاری

آزمون های خون سازگاری

آزمون خون‌سازگاری بر اساس ISO 10993-4 برای ارزیابی اثرات مواد بر خون و اجزای آن طراحی شده است که در روش‌های برون‌تنی آن، نمونه با خون کامل یا پلاسما تماس داده می‌شود و پارامترهایی مانند میزان همولیز (تخریب گلبول‌های قرمز) با شاخص قابل قبول کمتر از ۲ درصد، تغییرات شمارش پلاکت، فعال شدن سیستم کمپلمان و تغییر در زمان انعقاد خون (aPTT و PT) اندازه‌گیری می‌گردد. این آزمون برای تجهیزات تماس با خون مانند کاتترها، ست‌های تزریق و اکسیژناتورها بسیار حیاتی بوده و گزارش نهایی آن فقط به زبان انگلیسی صادر می‌شود.

تست های خون سازگاری

آزمون‌ های اندوتوکسین باکتریایی

برای تشخیص و اندازه‌گیری اندوتوکسین باکتری‌های گرم منفی در محصولات تزریقی و تجهیزات پزشکی، سه روش اصلی وجود دارد. روش LAL مبتنی بر لیزات سلول‌های خونی خرچنگ نعل اسبی است که استاندارد طلایی محسوب می‌شود اما به بتا-گلوکان واکنش داده و باعث مثبت کاذب می‌گردد. روش rFC یک روش نوین بدون حیوان است که از پروتئین نوترکیب فاکتور C استفاده می‌کند، بتا-گلوکان را تشخیص نمی‌دهد و برای محصولات حاوی سلولز، قارچ و افزودنی‌های گیاهی ارجح می‌باشد. روش MAT یک روش ایمنی سلولی مبتنی بر سلول‌های خونی انسان است که علاوه بر اندوتوکسین، تب‌زاهای غیراندوتوکسینی مانند ویروس، قارچ و باکتری گرم مثبت را نیز تشخیص می‌دهد و برای تجهیزات پزشکی و بیومواد مناسب‌ترین گزینه است.

تست های پیروژن

آزمون های سمیت ژنی

آزمون سمیت ژنی بر اساس ISO 10993-3 جهت ارزیابی توانایی ماده در آسیب به DNA و ایجاد جهش‌های ژنتیکی کاربرد دارد. روش‌های برون‌تنی این آزمون شامل تست ایمز بر روی باکتری سالمونلا، آزمون میکرونوکلئوس، آزمون ناهنجاری کروموزومی و کومت آزمون می‌باشد. این آزمون برای ایمپلنت‌های دائمی و موادی که احتمال تماس طولانی مدت با بدن دارند، الزامی است.

تست های سمیت ژنی

آزمون های حساسیت‌زایی

آزمون حساسیت‌زایی به روش DPRA بر اساس OECD TG 442C یک روش شیمیایی برون‌تنی برای پیش‌بینی پتانسیل حساسیت‌زایی پوستی مواد است. در این روش، واکنش شیمیایی ماده مورد آزمون با پپتیدهای سنتتیک حاوی اسیدهای آمینه سیستئین و لیزین که نقش کلیدی در ایجاد حساسیت دارند اندازه‌گیری می‌شود. هرچه ماده واکنش‌دهنده بیشتری با پپتیدها داشته باشد، پتانسیل حساسیت‌زایی بالاتری خواهد داشت.

آزمون تحریک‌پذیری RhE

آزمون تحریک‌پذیری به روش RhE بر اساس OECD TG 439 و ISO 10993-23 از یک مدل برون‌تنی اپیدرم انسان بازسازی شده استفاده می‌کند. نمونه مورد نظر بر روی سطح این مدل پوستی قرار داده می‌شود و پس از تماس، زنده مانی سلول‌ها با روش MTT اندازه‌گیری می‌گردد. کاهش زنده مانی سلول‌ها نشان‌دهنده پتانسیل تحریک‌کنندگی پوستی ماده است. این روش به طور کامل جایگزین آزمون درون‌تنی تحریک پوستی در خرگوش شده است.

تست تحریک زایی RHE